پدرش رضی الدین شاه مرتضی، عارف فرهیخته عصر خود بود که در سال 1044 وفات یافت و ملا محسن که از پارسایی و معنویت بسیار بهره­ مند بود و در تواضع و اخلاص کم نظیر، برای کسب علم و معرفت به قم هجرت کرد و مدتی در آنجا مشغول به تحصیل بود تا اینکه خبر مهاجرت دانشمند گرانمایه مرحوم سید هاشم بحرانی را به شیراز شنید، روح تشنه او لحظه ­ای درنگ را جایز نشمرد، با اجازه از محضر پدر راهی آن دیار شد و در شیراز ضمن استفاده از محضر این عالم جلیل القدر، با چهره فروزان دانشمند شهید، ملاصدرای شیرازی آشنا گشت و در سلک شاگردان و مریدان آن بزرگوار در آمد تا از طریق روش معرفت­ آفرین و دلپذیر روحی و معنوی او، آمیزه ­ای آسمانی از عشق و اندیشه را فراهم آورد و پله ­های ترقی را یکی پس از دیگری طی نماید. صدر المتألمین که او را جوانی شایسته، با استعداد، صادق و امین یافت، دخترش را به ازدواج او در آورد تا راه پیشرفت او، بیش از پیش هموار گردد.

استادان و مشایخ فیض کاشانی بسان ستارگان زیبا درخشیدند و در یلدای ظلمت با نور معنوی خود راه صلاح و اصلاح را به او آموختند. برجسته­ترین مشایخ ایشان عبارت اند از:

1- پدرش، رضی الدین شاه مرتضی؛ 2- شیخ بهاء الدین محمد عاملی معروف به شیخ بهایی؛ 3- ملاصدرا محمد بن ابراهیم صدرالمتألمین؛ 4- ملا خلیل قزوینی.

از خصال برجستة ملا خلیل قزوینی نقل کرده ­اند که دربارة مسأله ­ای با جناب فیض اختلاف پیدا کرده بود و برای اثبات حقانیت خود پافشاری می ­کرد تا آنکه پس از چندی صحت ادلة فیض را دریافت، او را تصدیق کرد و از قزوین، پیاده به کاشان رفت و مقابل در خانة فیض قرار گرفت و با صدای بلند خطاب کرد: «یا محسن قد اتاک المسیء» یعنی «ای نیکوکار! گنهکار به نزدت آمده» فیض کاشانی صدایش را شنيد، بیرون آمد و با روی گشاده از او استقبال کرد؛ اما هر چه از او در خواست کرد تا به منزل آید و حداقل به قدر رفع خستگی درنگ نماید، او دعوتش را از شرمساری نپذیرفت و هماندم به قزونی بازگشت.

عقاید و آراء فیض کاشانی

جناب فیض، این عارف فرزانه، بر اثر ذوق خدادادی و وجهة الهی، عقاید و آرائی از خود ابزار داشتند که منافی و مخالف با سلیقة اعلام دانشمندان هم عصرش بود. به همین جهت رایت مخالفت و دشمنی را در برابر او بر افراشتند و کتب چندی دربارة او نوشتند. او در اخلاقیات از مشرب غزالی (متوفی 505 هجری) صاحب کتاب احیاء العلوم پیروی می ­کرد و کتاب «محجة البیضاء» را به همین سبک نوشت.

در فقهیات نظرات به خصوصی داشت چنان كه آب قلیل را به مجرد برخورد با نجاست، نجس نمی ­دانست و غنا را جایز می ­شمرد. در عرفان ید طولانی داشت؛ به طوری که مردم او را همواره متهم به داشتن عقاید صوفیانه می ­کردند و دهان به سرزنش او می ­گشودند؛ اما عاقبت حسن عقیده او پس از مرگش آشکار شد و مردم به صفای عقیده او پی بردند.

روضیة البهیه می ­نویسد: «مرحوم ملا احمد نراقی می ­فرمود: پدرم علامه مهدی نراقی یک شب فیض کاشانی را در خواب دید که به او فرمود: عقاید فاسدی که مردم به من نسبت می ­دهند، درست نیست و من از تمام آنها عاری هستم و آنچه به آن معتقدم، در رساله ­ای که در آخر عمر نگاشته ­ام، مرقوم نموده ­ام. و نام رساله را برای او بیان می­کند (ظاهراً کتاب الحقایق است که آخرین کتاب او است.) وی پس از بیداری رساله مزبور را مطالعه کرده و عقاید او را مطابق با اعتقادات حقه می ­بیند.»

علامه طباطبایی نیز از فیض کاشانی به بزرگی یاد کرده و می ­فرماید: «این مرد، جامع علوم است و به جامعیت او در عالم اسلام کمتر کسی را سراغ داریم و ملاحظه می ­شود که علوم را با هم خلط و مزج نکرده است.»

آثار و برکات فیض کاشانی

عمر پر برکت و مبارک ملا محسن فیض، آثار ژرف و پر بهایی را به همراه دارد که بخشي از آن همه، پرورش شاگردان ممتاز و مفیدی است که سالیان متمادی در ثمرآفرینی و خدمات بسیار کوشیدند و از جمله شاگردان ایشان سید نعمت الله جزایری، محمد مؤمن (برادر زادة وی) و مرحوم ملا محمد باقر مجلسی است. جلوة دیگر آثار و برکات زندگانی جناب فیض، کتب و رسائل و حواشی متعددی است که در علوم مختلف از او به یادگار مانده که در حدود دویست عنوان شمارش شده است. معروف ترین آنها عبارت اند از: الوافی – تفسیر صافی- الحقایق – محجة البیضاء- علم الیقین و زاد السالک. وی صاحب دیوان شعری است که بارها چاپ گردیده است و در تمام غزلیات و سایر سروده ­های خود به لقب معروفش «فیض» که مرحوم صدر المتألهین به او عنایت کرد، تخلص می­نماید. نمونه ­ای از اشعار او:

سر در نهیم در ره او هر چه باد، باد

تن در دهیم و هر چه رسد مرحبا کنیم

او هر چه می ­کند چو صوابست و محض و خیر

پس ما چرا حدیث ز چون و چرا کنیم

ملا محسن فیض کاشانی، این عاشق دلسوخته، سرانجام در سن 84 سالگی در سال 1091 در کاشان دیده از جهان ملک فرو بست و مرغ جانش به ملکوت اعلی پر کشید.

نويسنده: مرضيه قمري

سه شنبه، 22 اردیبهشت ماه 1377