كميل بن زياد خطاب به امام علي(ع) عرض كرد: اي اميرمومنان! خواهم كه از نفسم برايم بگويي تا معرفتي بدان يابم.
حضرت فرمود: اي كميل! از كدام نفس برايت بگويم؟
كميل گفت: مولاي من مگر بيش از ...
يك نفس در من موجود است!؟
فرمود: اي كميل! در انسان چهار نفس موجود است:
ناميه نباتيه، حسيه حيوانيه، ناطقه قدسيه، و كليه الهيه.
هريك از آنها را پنج قوه و دو خصيصه است:
1- ناميه نباتيه را پنج قوه است: ماسكه و جاذبه و هاضمه و دافعه و مربيه. اما دو خصلت آن عبارت است از زيادت و نقصان، و انبعاث آن از كبد است.
2- حسيه حيوانيه را نيز پنج قوه است كه عبارت اند از: شنوايي و بينايي و بويايي و چشايي و لامسه. دو خصلتش نيز رضايت و غضب است و محل انبعاثش قلب ميباشد.
3- ناطقه قدسيه را نيز پنج قوه است: فكر و ذكر و علم و حلم و نباهت، و آن را انبعاثي نيست. اين نفس شبيه ترين اشباح به نفوس مَلكيه است و دو خصيصه دارد كه عبارت اند از: نزاهت و حكمت.
4- كليه الهيه نيز داراي پنج قوه است: بقاي در فنا، نعيم در شقا، عزت در ذلت، فقر در غنا، و صبر در بلا. دو خاصيت آن نيز رضا و تسليم است. اين همان نفسي است كه مبدأش خدا ميباشد و عاقبت به سوي او بازگشت دارد؛چنانكه خداي تعالي فرموده است:
«و نفخت فيه من روحي» و «يا ايتها النفس المطمئنه ارجعي الي ربك راضيه مرضيه». و عقل در وسط كل است. (رساله لقاء الله، ص 169)
