نوشته حاضر ترجمه بخشی کوتاه از کتاب «جايگاه مسيح و مريم در عرفان اسلامی»، تأليف پُرفسور آنِماری شيمل است.

«حمل بکر»، چنان که در سوره مريم آشکار می‌شود، جزء يکی از عقايد مسلّم دينی در اسلام است. من به‌ ياد دارم زمانی که در آنکارا به ‌دانشجويان مسلمانِ رشته الهيات اسلامی متذکر شدم که امروزه بسياری از مسيحيان، ديگر به «حمل بکر» اعتقاد ندارند، دختر دانشجويی برخاست و برآشفته گفت: «بنابر اين ما نسبت به‌ آنان مسيحيانِ بهتری هستيم!» در سوره مريم، روايت قرآنی آبستن شدن مريم و ميلاد مسيح از مادر عذرايش چنين آمده است:

«در اين کتاب مريم را ياد کن، آنگاه که از خاندان خويش به ‌مکانی رو به‌ سوی برآمدن آفتاب، دوری گزيد. * ميان خود و آنان پرده ‌ای کشيد و ما روح خود را نزدش فرستاديم و چون انسانی تمام بر او نمودار شد. * مريم گفت: از تو به ‌خدای رحمان پناه می ‌بَرم که پرهيزکار باشی. *‌ گفت: من فرستاده پروردگار تو هستم تا تو را پسری پاکيزه ببخشم. * گفت: از کجا مرا فرزندی باشد، حال آنکه هيچ بشری به‌ من دست نزده است و من بدکاره هم نبوده‌ام. * گفت: پروردگار تو اين چنين گفته است: اين برای من آسان است. ما آن پسر را برای مردم آيتی و بخشايشی می ‌کنيم و اين کاری است که بدان حکم رانده اند. * پس به ‌او آبستن شد و او را با خود به ‌مکانی دور افتاده بُرد».(2)

در روايت ديگری آمده است که وقتی مريم در حال شستشوی بدن خود بود، روح‌ الامين در پيراهن او که از تن به‌ در کرده بود، دَميد. مولانا جلال‌ الدين رومی، روايت بشارت مريم را با زيبايی ويژه‌ ای در يکی از داستان‌های «مثنوی معنوی» به ‌نظم کشيده است که يادآور تصوير سازی‌های مسيحی در قرون وسطی است و با اين ابيات آغاز می‌شود:

ديد مريم صورتی بس جان ‌فزا

جان ‌فزايی، دل‌ ربايی در خلا

پيش او بر رُست از روی زمين

چون مه و خورشيد آن روح‌ الامين

ما بعداً به شرح اين روايت در مثنوی مولانا خواهيم پرداخت. اما روايت قرآنی بشارت مريم با توصيف تأثر انگيز تولد مسيح اين چنين ادامه می‌يابد:

«درد زاييدن او را به ‌سوی تنه درخت خرمايی کشاند. گفت: ای کاش پيش از اين مرده بودم و از يادها فراموش شده بودم. * کودک از زير او ندا داد: محزون مباش! پروردگارت از زير پای تو جوی آبی روان ساخت. * نخل را بجنبان تا خرمای تازه‌ چيده برايت فرو ريزد. * پس ای زن! بخور و بياشام و شادمان باش و اگر از ميان آدميان کسی را ديدی، بگوی: برای خدای رحمان روزه نذر کرده ‌ام و امروز با هيچ بشری سخن نمی‌ گويم.(3)

اينکه به ‌ناگاه از درخت خشکيده نخل، خرمایِ رسيده شيرين فرو می‌ريزد، به ‌معجزه ‌ای تعبير می ‌شود که با آن مژده ظهور پيامبری جديد داده می ‌شود. تلخ‌ی دردِ گران زايمان با خرمای شيرين التيام می ‌يابد. تأثير پايدار اين روايتِ قرآنی را در شعری زيبا از «پُل والری» با عنوان «نخل» نيز می ‌توان ديد که در آن دريافت اين عطيه الهی از راه ايستادگی صبورانه مريم، به‌ خوبی توصيف شده است:

Patience, patience.

Patience dans l’azur!

Chaque atome de silence

Est la chance d’un fruit mûr!

Viendra l’heureuse surprise :

Une colombe, la brise,

L’ébranlement le plus doux,

Une femme qui s’appuie,

Feront tomber cette pluie

Où l’on se jette à genoux!

به‌ موازات روايت اصلی بشارت و ميلاد مسيح، در سوره آل عمران نيز آيات مشابهی يافت می ‌شود که در آن فرشتگان به ‌مريم نويد می ‌دهند که «نام او مسيح، عيسی‌ بن مريم است و در اين جهان و آن جهان آبرومند و از مقربان است.»

بارداری مريم شش ماه بيشتر به‌ درازا نمی کشد؛ درست همانند خويشاوندش «اليصابات» (اليزابت) زوجه زکريا که به ‌رغم نازا بودن و نيز کهولت همسرش، به‌ پاس دعا و نيايش زکريا به ‌درگاه خداوند، باردار می‌ شود. قرآن از حضور «يوسف نجار» نامزد مريم، سخنی به ‌ميان نمی‌ آورد؛ اما «علی بن‌ حمزه کسايی» در کتاب «قصص الانبياء» خبر می‌ دهد که با آشکار شدن علايم بارداری در مريم، آثار شک و بدگُمانی در يوسف پيدا می‌ شود و عيسی از رحم مادرش يوسف را به ‌خاطر اين شک و بدگُمانی، ملامت و سرزنش می‌ کند؛ که البته تصويری و توصيفی غير قرآنی از اين صحنه است. «افضل ‌الدين خاقانی شروانی» در ديوان خود پاکی مريم و باکره بودنش را چنان واضح و آشکار و مسلّم می‌ داند که معتقد است حتی می‌ توان به ‌آن سوگند ياد کرد:

مسيحا خصلتا قيصر نژادا!

ترا سوگند خواهم داد حقا

به‌ روح القدس و نفخ روح مريم

به ‌انجيل و حواری مسيحا

به ‌مهد راستين و حامل بکر

به ‌دست و آستين، باد مجزا(4)

مولانا در مثنوی توصيفی هيجان ‌انگيز و تکان دهنده از ديدار اين دو مادرِ باردار به ‌دست می ‌دهد که در آن اليصابات به‌ مريم می‌ گويد که چون در برابر او قرار گرفت، جنين در رحمش به‌ جنين رحم مريم سجده کرد؛ آنچنان که از سجودش در تن او درد اوفتاد:

مادر يحيی به مريم در نهفت

پيش تر از وضع حمل خويش گفت

که يقين ديدم درون تو شهيست

کو اولوا العَزم و رسول آگهيست

چون برابر اوفتادم با تو من

کرد سجده حمل من ای ذو الفِطَن

اين جَنين مر آن جَنين را سجده کرد

کز سجودش در تنم افتاد درد(5)

اين داستان را – چنان که مولانا نيز شرح می‌ دهد - ظاهراً برخی متکلمان يا دينداران ساده‌ انديش، جدی نينگاشته ‌اند؛ زيرا قرآن هيچ اشاره ‌ای به ‌ديدار اين دو بانوی باردار ندارد.

در ادامة سوره نوزدهم قرآن آمده است که مريم نوزادش را با خويش به ‌نزد قوم خود می ‌آورد. در آنجا است که خويشاوندانش از او پرسش‌ها دارند و به ‌پاکی و بی ‌گناهی ‌اش ترديد می ‌کنند. اما او نذر کرده است که امروز با هيچ بنی ‌بشری سخن نگويد. آنگاه مريم:

«به فرزندش (عيسی) اشاره کرد. گفتند: چگونه با کودکی که در گهواره است سخن بگوييم؟ * کودک گفت: من بنده خدايم، به ‌‌‌من کتاب داده و مرا پيامبر گردانيده است  *و هر جا که باشم، مرا برکت داده و تا زنده‌ام به ‌نماز و زکات وصيت کرده است * و به نيکی کردن به ‌مادرم. و مرا جبار و شقی نساخته است. * سلام بر من روزی که زاده شدم و روزی که می ‌ميرم و روزی که ديگر بار زنده برانگيخته می ‌شوم. * اين است عيسی بن مريم - به‌ سخن حق - همان که درباره او ترديد بود.(6) و بدين سان عيسی مسيح تولد يافت.

نويسنده: آنِماری شيمل

مترجم: خسرو ناقد

(منبع: نشريه کتاب هفته، ش 219)

 پی نوشت‌ها:

1. نساء/171؛ 2. مریم/16-22؛ 3. مریم/23-26؛ 4. ديوان خاقانی. به تصحيح ضياءالدين سجادی. تهران، 1338؛ 5. مثنوی معنوی، چاپ عکسی از روی نسخة خطی قونيه، تهران 1371؛ 6. مریم/29-34.