(چاپ شده در ره توشه راهيان نور رمضان 1429 ق - 1387 ش) مهدي رضواني پور
مقدمه
در تاريخ پر فراز و نشيب اسلام كمتر بانويي همچون حضرت خديجه(س) همسر بزرگوار رسول خدا(ص) درخشيده است. بهره مندي از صفات عالي انساني و رفتار برخاسته از بينش متعالي او چنان شخصيتي از وي ساخته كه.....
تا سالها پس از رحلت جانسوزش، هر گاه پيامبر اكرم(ص) نام او را ميشنيد، اشك بر گونه هاي مباركش جاري ميگشت و از او به بزرگي ياد مينمود.
در اين نوشتار بر آنيم كه به بررسي شخصيتي آن بانوي با فضيلت به عنوان الگو و اسوه نيكو براي زنان مسلمان در دو بخش بپردازيم: الف. شرافت مقام و امتيازات والاي خديجه(س)؛ ب. بينش و منش متعالي خديجه(س). و در هر بخش به عنوان نمونه، هفت ويژگي بارز براي آن حضرت برميشماريم.
الف) شرافت مقام و امتيازات والاي خديجه(س)
بانوي طهارت و ايمان، حضرت خديجه(س) در زندگي سراسر پر افتخارش از امتيازات بسياري بهره ور بود كه هر كدام نشان از شرافت مقام و جايگاه والاي آن بانو دارد. امتيازات پر شكوهي چون: مباهات خداوند به وجود او بر ملائكه، برخورداري از سلام و درود خدا و فرشته وحي، افتخار همسري و همدمي بي نظير با رسول خاتم(ص)، افتخار مادري نسل پاك پيامبر اكرم(ص)، برگزيده شدن از بين زنان عالم، نيل به مقام كمال انساني، دريافت نويد ورود به بهشت مقربان الهي و موقعيت والا در بارگاه رحماني. در ادامه به بررسي برخي از مهمترين امتيازات آن بانو ميپردازيم:
1. مقام اصطفاء
«اصطفاء» از ماده «صفو» به معناى برگزيدن صاف و خالص هر چيز است.[1] و مراد از آن در آيات قرآن، نوعي انتخاب و اختيار و برتري دادن فرد يا افراد بر سايرين توسط خداوند است.[2] از اين منظر، حضرت خديجه(س) داراي مقام اصطفاء بود و به صراحت روايات، نه تنها برگزيده در بين همه زنان عالم، بلكه برگزيده در ميان تمامي انسانها اعم از زنان و مردان بود.
اگر در قرآن كريم اين ويژگي به حضرت مريم(س) نسبت داده شده و فرموده است: «اِذْ قَالَتِ الْمَلاَئِكةُ يَا مَريمُ اِنَّ اللَّه اصْطَفاكِ وَ طَهَّركِ وَ اصْطَفاكِ على نِسَاءِ الْعَالَمِينَ؛[3] [به ياد آوريد] هنگامى كه فرشتگان گفتند: اى مريم! خداوند تو را برگزيده و پاك ساخته و بر تمام زنان جهان برتري داده است.» اما رسول اكرم(ص) يكي از مصاديق اين آيه را همسر گرامياش خديجه(س) معرفي نموده است. به فرموده امام علي(ع)، رسول خدا(ص) پس از تلاوت آيه «اِنَّ اللَّه اصْطَفاكِ وَ طَهَّركِ...»، فرمود: «علي جان! بهترين زنان عالم، چهار زن هستند: مريم دختر عمران، خديجه دختر خويلد، فاطمه دختر محمد، و آسيه دختر مزاحم.» [4]
و در روايت ديگر نقل شده كه روزي پيامبر خاتم(ص) وارد خانه شد و مشاهده كرد كه فاطمه زهرا(س) و عايشه در حال تفاخر هستند؛ به گونهاي كه صورت هر دو سرخ شده است. حضرت با اطلاع از موضوع، رو به عايشه كرد و با استناد به آيه 33 سوره آل عمران كه در باره اصطفاي تعدادي از پيامبران الهي است، اصطفا و برتري حضرت خديجه(س) را نيز متذكر شده، فرمود: «يَا عَائِشَةُ أَ وَ مَا عَلِمْتِ أَنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِيمَ وَ آلَ عِمْرانَ وَ عَلِيّاً وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ وَ حَمْزَةَ وَ جَعْفَراً وَ فَاطِمَةَ وَ خَدِيجَةَ عَلَى الْعالَمِينَ؛[5] اي عايشه! آيا نميدانستي كه خداوند آدم و نوح و خاندان ابراهيم و خاندان عمران و علي و حسن و حسين و حمزه و جعفر و فاطمه و خديجه [عليهم السلام] را [برگزيد و] بر همه جهانيان برتري داد!»
از اين رو، آن بانوي برگزيده، به عنوان سرور زنان عالم شناخته ميشود؛ چنان كه رسول اكرم(ص) در كلام ديگري فرمود: «سَادَاتُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ اَرْبَع خَدِيجَةُُ بِنْتُ خُوَيلِد وَ فاطِمَةُُ بِنتُ مُحَمَد وَ آسِيةُُ بِنتُ مُزَاحِم وَ مَريَمُ بِنتُ عِمرَان؛[6] سالار زنان جهان چهار [زن] هستند: خديجه دختر خويلد، فاطمه دختر محمد، آسيه دختر مزاحم، و مريم دختر عمران.» و در زيارتنامه اولاد ائمه(ع) ميخوانيم: «السَّلَامُ عَلَى خَدِيجَةَ سَيِّدَةِ نِسَاءِ الْعَالِمِينَ؛[7] سلام بر خديجه سالار بانوان گيتي.»
2. برخورداري از سلام خداوند و جبرائيل(ع)
از پيامبر اكرم(ص) نقل كرده اند كه فرمود: در سفر آسماني معراج، به هنگام بازگشت، از جبرائيل(ع) پرسيدم كه آيا سفارش و پيامي هست؟ او گفت كه درود و سلام خدا و فرشته فرمانبردارش را به خديجه برسان! پيامبر(ص) نيز پس از بازگشت، هنگامي كه همسر بزرگوارش خديجه(س) به پيشوازش آمد، سلام خدا و فرشته وحي را به او رساند و آن بانوي با ادب و كمال در جوابي كه حكايت از معرفت والاي او دارد، پاسخ داد: «اِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّلامُ وَ مِنْهُ السَّلامُ وَ اِلَيْهِ السَّلامُ وَ عَليَ جِبْرِئِيلَ السَّلامُ؛[8] همانا خداوند خود سلام است و سلام و سلامتي از سوي او و به سوي او است و بر جبرائيل سلام و درود باد!»
همچنين روايت شده كه روزي فرشته وحي به نزد رسول خدا(ص) آمد و از خديجه(س) پرس و جو كرد و چون او را نيافت، به پيامبر(ص) گفت: «إِذَا جَاءَتْ فَأَخْبِرْهَا أَنَّ رَبَّهَا يُقْرِئُهَا السَّلَامَ؛[9] هنگامي كه خديجه آمد، به او خبر ده كه پروردگارش به او سلام ميرساند.»
3. مباهات خداوند بر ملائكه به وجود او
آنگاه كه پيامبر گرامي اسلام(ص) مأموريت يافت كه براي انجام يك برنامه عبادي، چهل شبانه روز به دور از همسر با وفايش به نيايش بپردازد، براي خديجه(س) پيام فرستاد كه: «يَا خَدِيجَةُ لَا تَظُنِّي أَنَّ انْقِطَاعِي عَنْكِ [هِجْرَةٌ] وَ لَا قِلًى وَ لَكِنْ رَبِّي عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَنِي بِذَلِكَ لتنفذ [لِيُنْفِذَ] أَمْرَهُ فَلَا تَظُنِّي يَا خَدِيجَةُ إِلَّا خَيْراً فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَيُبَاهِي بِكِ كِرَامَ مَلَائِكَتِهِ كُلَّ يَوْمٍ مِرَاراً؛[10] اي خديجه! گمان نكني كه دوري گزيدن من از تو به خاطر بيزاري و تنفر است، بلكه پروردگارم مرا به اين [برنامه عبادي] فرمان داده تا امرش را اجرا نمايد. پس اي خديجه! گماني جز خير نداشته باش كه خداوند عزيز و جليل هر روز چندين مرتبه به [وجود شايسته] تو بر فرشتگان گرانمايه اش مباهات ميكند و ميبالد.»
و بدين ترتيب، رسول خدا(ص) همسر با وفايش را كه تحمل دوري از وي برايش سخت مينمود، نسبت به برنامه عبادي خويش مطلع ساخت و او را به توجه و عنايت ويژه پروردگار دلداري داد.
4. افتخار مادري بر نسل پيامبر(ص)
امتياز ديگر حضرت خديجه(س) اين است كه از بين تمامي زنان جهان و نيز از ميان همه زنان پيامبر اكرم(ص) تنها او است كه به عنوان رويشگاه طيّب و پاكيزه فاطمه اطهر(س)، اين كوثر هميشه جاري برگزيده شد و شايسته مادري نسل پاك رسول اعظم(ص) كه شريفترين تبار بر روي زمين اند، گرديد.
به فرموده امام صادق(ع)، روزي رسول خدا(ص) وارد خانه خديجه(س) شد و ديد كه او با كسي سخن ميگويد، پرسيد: با كه سخن ميگويي؟ خديجه(س) پاسخ داد: كودكي كه در بطن دارم، با من صحبت ميكند و با من مأنوس است. پس پيامبر(ص) فرمود: «يَا خَدِيجَةُ هَذَا جَبْرَئِيلُ يُخْبِرُنِي أَنَّهَا أُنْثَى وَ أَنَّهَا النَّسْلَةُ الطَّاهِرَةُ الْمَيْمُونَةُ وَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى سَيَجْعَلُ نَسْلِي مِنْهَا وَ سَيَجْعَلُ مِنْ نَسْلِهَا أَئِمَّةً وَ يَجْعَلُهُمْ خُلَفَاءَهُ فِي أَرْضِهِ بَعْدَ انْقِضَاءِ وَحْيِهِ؛[11] اي خديجه! اين جبرائيل(ع) است كه به من خبر ميدهد آن كودك، دختر و نسلي پاك و مبارك است و خداوند تبارك و تعالي به زودي نسل مرا از او قرار ميدهد و از او اماماني به وجود ميآورد كه جانشينان خدا در روي زمين بعد از تمام شدن وحي او خواهند بود.»
و اين چنين حضرت رسول(ص) حتي قبل از ولادت فاطمه زهرا(س) خبر مادري خديجه(س) بر نسل مطهر آخرين پيامبر را به او بشارت داد.
همچنين نقل شده كه پيامبر اكرم(ص) روزي به فاطمه(س) كه ديگران از روي شماتت مادر او را زني پير و سالخورده شمرده و او را دلگير ساخته بودند، موضوع مادري بر ائمه اطهار(ع) را مايه فخر دانسته، فرمودند: «اِنَّ بَطْنَ اُمِِّكِ كانَ لِلْاِمَامَةِ وِعَاءً؛[12] [فاطمه جان! همين افتخار براي تو بس كه] بطن مادرت ظرفي براي امامت بود.»
5. بهرهمندي از كمال انساني
از امتيازات در خور ستايش حضرت خديجه(س) اوج گرفتن او در مسير خودسازي و شكوفايي و نيل به كمال و جمال انساني تحت توجهات معنوي رسول خاتم(ص) است. آن حضرت كه جز بر اساس ميزان حق سخن نميگويد و امتيازي بدون حساب نميبخشد، در توصيف خديجه(س) فرمود: «اَلْكُمَّلُ مِنَ الرِّجالِ كَثِيرٌ وَ لَم يَكْمُلْ مِنَ النِّساءِ اِلّا اَربَعَةٌ آسِيةُُ امْرَأةُ فِرعَونَ وَ مَريَمُ ابْنةُ عِمرَانَ وَ خَدِيجَةُُ بِنْتُ خُوَيلِدٍ وَ فاطِمَةُُ بِنتُ مُحَمَدٍ؛[13]َ مردان كمال يافته بسيارند و [لكن] از زنان به كمال نرسيده اند مگر چهار نفر: آسيه همسر فرعون، مريم دختر عمران، خديجه دختر خويلد، و فاطمه دختر محمد.»
6. در زمره مقربين بهشتي
عاليترين درجات بهشتي به تصريح قرآن كريم از آنِ پيشگامان مقرب است[14] كه در سراي دنيا نه تنها در ايمان و اعتقاد كه در اعمال خير و صفات و اخلاق والاي انساني پيشقدم بوده و به عنوان اسوه و الگوي خلق در راه كمال مطرح ميباشند. حضرت خديجه(س) به بيان پيامبر اكرم(ص) يكي از كساني است كه در زمره مقربان بهشتي از شراب تسنيم در فردوس برين برخوردار خواهد شد. آن حضرت در توضيح آيه 27 سوره مطففين (وَ مِزاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ)[15] فرمود:
«هُوَ أَشْرَفُ شَرَابٍ فِي الْجَنَّةِ يَشْرَبُهُ مُحَمَّدٌ وَ آلُ مُحَمَّدٍ وَ هُمُ الْمُقَرَّبُونَ السَّابِقُونَ رَسُولُ اللَّهِ وَ عَلِيٌّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَ الْأَئِمَّةُ وَ فَاطِمَةُ وَ خَدِيجَةُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ؛[16] تسنيم شريفترين چشمهاي است كه در بهشت قرار دارد و محمد و آل محمد از آن مينوشند و ايشان همان مقربان سبقت گرفته هستند كه عبارت اند از: رسول خدا و علي بن ابيطالب و امامان [از نسل او] و فاطمه و خديجه كه درود خداوند بر همه آنان باد!»
7. از جمله اصحاب اعراف
اعراف منطقه مرتفع و گذرگاه مهمي است حد فاصل ميان بهشت و دوزخ كه به بيان قرآن، گروهي بر آن قرار دارند و بر بهشتيان و جهنميان اشراف داشته، هر يك از آنان را به چهره ميشناسند و بر اصحاب جنت درود فرستاده، اصحاب دوزخ را سرزنش و ملامت ميكنند. حضرت خديجه(س) از جمله افرادي است كه به عنوان اصحاب اعراف معرفي گرديده است. امام صادق(ع) در پاسخ به سؤال از آيه 46 سوره اعراف كه ميفرمايد: «وَ بَيْنَهُمَا حِجَاب...ٌ؛ در ميان آن دو (اهل بهشت و اهل جهنم) حجابي قرار دارد...»، فرمود:
«سُورٌ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ قَائِمٌ عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ وَ عَلِيٌ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ فَاطِمَةُ وَ خَدِيجَةُ فَيُنَادُونَ أَيْنَ مُحِبُّونَا أَيْنَ شِيعَتُنَا فَيُقْبِلُونَ إِلَيْهِمْ فَيَعْرِفُونَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ وَ أَسْمَاءِ آبَائِهِمْ وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيماهُمْ فَيَأْخُذُونَ بِأَيْدِيهِمْ فَيَجُوزُونَ بِهِمْ عَلَى الصِّرَاطِ وَ يُدْخِلُونَهُمُ الْجَنَّةَ؛[17] حصاري است بين بهشت و دوزخ كه بر آن محمد و علي و حسن و حسين و فاطمه و خديجه ايستاده اند. پس ندا ميدهند كه كجايند محبّان ما؟ كجايند شيعيان ما؟ آنگاه به سوي ايشان رو ميآورند و آنان را به اسمشان و اسم پدرانشان ميشناسند و اين است معني سخن خداوند كه: "هر كس را به سيمايش ميشناسند." پس دست آنان را گرفته و بر صراط گذر داده، وارد بهشت ميكنند.»
* * *
سؤالي كه در اينجا مطرح ميباشد اين است كه شرافت مقام و امتيازات والاي بانوي فرشته سيرت بهشتي حضرت خديجه(س) چگونه و به چه عللي به او افاضه شده است؟
در پاسخ ميتوان اذعان نمود كه آن حضرت در پرتو بينش و منش متعالي، شايسته نيل به چنين جايگاه رفيعي گشته است. او در سايه سار عشق به ساحت رسول خدا(ص) و ايمان و اعتقاد راسخ، به خودسازي و تطهير ظاهر و باطن خويش پرداخت و در اين راه هرگز لحظهاي از ياد حق غافل نگشت و از اين جهت سزاوار است به عنوان الگو و اسوه براي تمامي زنان مسلمان مطرح باشد.
امير مؤمنان، علي(ع) در سوگ پدر بزرگوارش حضرت ابوطالب(ع) و نيز رحلت جانسوز خديجه(س) كه از كودكي در خانه او و تحت تربيت او قرار داشت، بر اين حقيقت چنين گواهي ميدهد:
يعني: هان اي دو چشم من! باران اشك از آسمان ديدگانم فرو باريد. خدا اين باران اشك را در سوگ دو از دسترفته [و دو يار فداكار اسلام و قرآن و دو پشتيبان بي همانند پيامبر خدا(ص)] بر شما مبارك گرداند؛ چرا كه آن دو بهراستي بي نظير بودند.
هان اي دو چشم من! در سوگ غمبار سالار مكه و فرزند رئيس آن (ابو طالب) و در رحلت جانگداز سالار بانوان، اولين زني كه [به همراه رسول خدا(ص)] نماز گزارد، باران اشك فرو باريد!
بر همان بانوي خودساخته و پاكروش و پاكمنشي كه خداوند خيمه و سراي او را پاك و پاكيزه ساخت؛ بانوي پربركتي كه خدا او را [به خاطر ايمان و كردار شايسته اش] به شاهراه فضيلتها راه نمود.
ب) بينش و منش متعالي خديجه(س)
معنويت و معرفت والا، قدرت تجزيه و تحليل رويدادهاي جاري و آيندهنگري، آگاهي از آموزههاي هدايتبخش پيامبران الهي و كتب آسماني، حقطلبي و حقشناسي، راستگويي و درستكاري، شكيبايي و پايداري، ايثار و فداكاري، و به طور كلي بينش و منش حضرت خديجه(س) در ابعاد گوناگون زندگي، او را به صورت نمونه و الگويي جاودانه براي كمالجويان طريق انسانيت جلوهگر ميسازد. برخي از مهمترين اوصاف و اعمال متعالي آن بانو عبارت است از:
1. ايمان و اعتقاد راسخ
حضرت خديجه(س) نه فقط ايمان آورنده واقعي به پروردگار متعال و رسول خدا(ص) و باورمند به بهشت و دوزخ و پاداش و كيفر بود، بلكه در اين راه گوي سبقت را از همه زنان كمالطلب و حقجو نيز ربود؛ چنان كه به دلالت روايات، اولين زني كه اسلام اختيار كرد و به پيامبر خاتم(ص) ايمان آورد و به همراه آن حضرت نماز خواند، خديجه(س) بود. در كلامي از ابن عباس آمده است: «أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِرَسُولِ اللَّهِ مِنَ الرِّجَالِ عَلِيٌّ وَ مِنَ النِّسَاءِ خَدِيجَةُ؛[19] اولين كسي كه به رسول خدا(ص) ايمان آورد از بين مردان، علي(ع) و از بين زنان، خديجه(س) بود.»
همو نقل ميكند كه: «أَنَّ أَوَّلَ مَنْ صَلَّى مَعَ رَسُولِ اللَّهِ بَعْدَ خَدِيجَةَ عَلِيٌّ وَ قَالَ مَرَّةً أَسْلَمَ؛[20] نخستين كسي كه بعد از خديجه(س) نماز خواند، علي(ع) بود. و يكبار هم گفت: نخستين كسي كه اسلام اختيار كرد... .»
همچنين از امام علي(ع) روايت شده كه: «ذَكَرَ النَّبِيُّ خَدِيجَةَ يَوْماً وَ هُوَ عِنْدَ نِسَائِهِ فَبَكَى فَقَالَتْ عَائِشَةُ مَا يُبْكِيكَ عَلَى عَجُوزٍ حَمْرَاءَ مِنْ عَجَائِزِ بَنِي أَسَدٍ فَقَالَ صَدَّقَتْنِي إِذْ كَذَّبْتُمْ وَ آمَنَتْ بِي إِذْ كَفَرْتُمْ وَ وَلَدَتْ لِي إِذْ عَقَمْتُمْ؛[21] روزي پيامبر(ص) در نزد زنانش از خديجه(س) ياد كرد و به گريه افتاد. پس عايشه گفت: چرا بر پيره زني سرخرو از پيره زنان بني اسد گريه ميكني! حضرت در پاسخ [بر ايمان و تصديق خديجه(س) تأكيد نموده] فرمود: او مرا تصديق كرد، در حالي كه ديگران مرا تكذيب ميكردند و به من ايمان آورد، در حالي كه ديگران كفر مي ورزيدند و براي من فرزند آورد، در حالي كه شما عقيم هستيد.»
2. نجابت و پاكدامني
از برجسته ترين لقبهاي حضرت خديجه(س) كه به جهت نجابت، پاكمنشي و پاكدامني اش در عنفوان جواني از سوي قريش به او داده شد، صفت «طاهره» است؛[22] صفت زيبنده اي كه در سراسر زندگي پر بركت آن بانو علي رغم وجود ثروت و امكانات گسترده مالي و تشكيلات منظم تجاري و اقتصادي، جلوهاي كامل دارد.
او حتي قبل از ازدواج با رسول خدا(ص) چنان در اوج نجابت و طهارت بود كه ابوطالب(ع) بزرگ قريش و سالار بني هاشم، اين گونه او را مي ستايد: «اِنَّ خَدِيجَةَ اِمْرَأَةٌ كامِلَةٌ مَيْمُونَةٌ فاضِلَةٌ تَخْشَي الْعَارَ وَ تَحْذِرُ الشَّنَارَ؛[23] راستي كه خديجه بانويي است كامل و مبارك و صاحب فضل كه از هر گونه عيب و عار پرهيز ميكند و از هر نوع بدنامي و رسوايي دوري ميگزيند.»
