اگر چه در دعاي رؤيت هلال ماه نو، امام سجاد(ع)، عبادت و پرستش، و طاعت و فرمانبري را از خداوند طلب ميكند كه: «وَ اجْعَلْنَا... أَسْعَدَ مَنْ تَعَبَّدَ لَكَ فِيه؛[30] و ما را از نيكبختترين كساني كه تو را در آن ماه پرستش ميكنند، قرار ده!»، «وَ أَتْمِمْ عَلَيْنَا بِاسْتِكْمَالِ طَاعَتِكَ فِيهِ الْمِنَّةَ؛[31] و به وسيله كامل كردن طاعت و فرمانبريات در آن ماه، نعمت را بر ما كامل ساز!» اما با توصيف ماه مبارك رمضان به ماه طاعت و عبادت حضرت حق، از آن به عنوان ماه برگزيده الهي ياد ميكند و بيان ميدارد: «اللَّهُمَّ وَ أَنْتَ جَعَلْتَ مِنْ صَفَايَا تِلْكَ الْوَظَائِفِ، وَ خَصَائِصِ تِلْكَ الْفُرُوضِ شَهْرَ رَمَضَانَ الَّذِي اخْتَصَصْتَهُ مِنْ سَائِرِ الشُّهُورِ، وَ تَخَيَّرْتَهُ مِنْ جَمِيعِ الْأَزْمِنَةِ وَ الدُّهُورِ، وَ آثَرْتَهُ عَلَى كُلِّ أَوْقَاتِ السَّنَةِ بِمَا أَنْزَلْتَ فِيهِ مِنَ الْقُرْآنِ وَ النُّورِ، وَ ضَاعَفْتَ فِيهِ مِنَ الْإِيمَانِ، وَ فَرَضْتَ فِيهِ مِنَ الصِّيَامِ، وَ رَغَّبْتَ فِيهِ مِنَ الْقِيَامِ، وَ أَجْلَلْتَ فِيهِ مِنْ لَيْلَةِ الْقَدْرِ الَّتِي هِيَ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْر؛[32] خداوندا! و تو از كارهاي برگزيده و واجبات مخصوصه، ماه رمضان را قرار دادهاي؛ همان ماهي كه آن را از همه ماهها جدا كردي و آن را از بين همه زمانها و دورانها اختيار كردي و بر همه وقتهاي سال برگزيدي به سبب قرآن و نوري كه در آن فرو فرستادي و به سبب آنكه ايمان را در آن چندين برابر نمودي و روزه را در آن واجب و به قيام در آن [براي عبادت] ترغيب نمودي و شب قدر را كه از هزار ماه بهتر است در آن بزرگ گردانيدي.» و با توجه به اين موضوع، عبادت و طاعت بهويژه نماز و روزه را در اين ماه براي دوري از غفلت از پروردگار درخواست مينمايد: «اللَّهُمَّ اشْحَنْهُ بِعِبَادَتِنَا إِيَّاكَ، وَ زَيِّنْ أَوْقَاتَهُ بِطَاعَتِنَا لَكَ، وَ أَعِنَّا فِي نَهَارِهِ عَلَى صِيَامِهِ، وَ فِي لَيْلِهِ عَلَى الصَّلَاةِ وَ التَّضَرُّعِ إِلَيْكَ، وَ الْخُشُوعِ لَكَ، وَ الذِّلَّةِ بَيْنَ يَدَيْكَ؛[33] بار خدايا! از عبادت خود ماه رمضان را مملوّ ساز و به طاعت خود اوقات اين ماه را زينت بخش و ما را در روزش به روزه داشتن و در شبش به نماز و زاري و فروتني و خواري دربرابر خود ياري فرما!» همچنين توفيق درك ماه رمضان سال بعد را براي انجام عبادت و بندگي، و طاعت و فرمانبري از خداوند طلب ميكند: «وَ ابْلُغْ بِأَعْمَارِنَا مَا بَيْنَ أَيْدِينَا مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ الْمُقْبِلِ، فَإِذَا بَلَّغْتَنَاهُ فَأَعِنِّا عَلَى تَنَاوُلِ مَا أَنْتَ أَهْلُهُ مِنَ الْعِبَادَةِ، وَ أَدِّنَا إِلَى الْقِيَامِ بِمَا يَسْتَحِقُّهُ مِنَ الطَّاعَةِ؛[34] و عمرهاي ما را كه در پيش است به ماه رمضان آينده برسان و چون ما را به آن ماه رساندي، بر انجام عبادتي كه شايسته تو است، ياريمان فرما و بر رعايت فرمانبري و طاعتي كه سزاوار آن ماه است، ما را برسان!»
6. توجه به امور مالي و اقتصادي
امور مالي و مسائل اقتصادي متعدد و متنوعي همانند: فقر، معاش، اسراف، اسعار (قيمتها)، ديون (وامها و بدهيها)، قحطي، و زكات در صحيفه سجاديه مطرح شده است؛ اما از بين مسائل اقتصادي مزبور، در دعاهاي مورد بحث (دعاي 42 تا 46)، حضرت سيد الساجدين(ع) بر موضوع انفاق مالي در راه خدا با استناد به آيات 261 و 245 سوره بقره، تأكيد ورزيده و پاداش چندين برابر پروردگار را ياد آور شده است[35] و همچنين به ما ميآموزد كه در ماه مبارك رمضان از خداوند بخواهيم ما را در زمره صدقه دهندگان درآورد: «وَ اجْعَلْنَا مِنْ عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ... وَ الَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ؛[36] و ما را از بندگان شايستهات بگردان... و كساني كه آنچه را ميدهند [و انفاق ميكنند]، در حالي ميدهند كه دلهايشان از بازگشت به سوي پروردگارشان ترسان است.»
و نيز علاوه بر اينكه به ما تعليم ميدهد كه يكي از راههاي نجات جامعه از فقر اقتصادي و وسعت در روزي، دعا و ثنا به پيشگاه پروردگار است كه به عنوان مثال از خداوند بخواهيم به بركت قرآن كريم فقرمان را بر طرف نمايد: «وَ اجْبُرْ بِالْقُرْآنِ خَلَّتَنَا مِنْ عَدَمِ الْإِمْلَاقِ، وَ سُقْ إِلَيْنَا بِهِ رَغَدَ الْعَيْشِ وَ خِصْبَ سَعَةِ الْأَرْزَاقِ؛[37] [بار الها!] و به وسيله قرآن فقر و بي چيزي ما را به عدم احتياج جبران نما و گشايش زندگاني و بسياري فراخي در روزي را به سوي ما روان گردان!» لزوم كار و كوشش براي تحصيل رزق و روزي را نيز يادآور ميشود كه: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي... خَلَقَ لَهُمُ النَّهَارَ مُبْصِراً لِيَبْتَغُوا فِيهِ مِنْ فَضْلِهِ، وَ لِيَتَسَبَّبُوا إِلَى رِزْقِهِ، وَ يَسْرَحُوا فِي أَرْضِهِ، طَلَباً لِمَا فِيهِ نَيْلُ الْعَاجِلِ مِنْ دُنْيَاهُمْ، وَ دَرَكُ الْآجِلِ فِي أُخْرَاهُم؛[38] سپاس خداي را كه روز را براي بندگان بيناكننده آفريد تا در آن فضل و احسان او را بطلبند و وسيله روزياش را به دست آورند و براي رسيدن به سود كنوني از دنيايشان و يافتن سود آينده در آخرتشان، در زمين او گردش نمايند.»
و بر محاسبه و خارج نمودن زكات اموالي كه حق فقرا در آن است، تأكيد ميورزد و به ما ميآموزد كه از خدا درخواست نماييم: «وَ وَفِّقْنَا فِيهِ... أَنْ نُخَلِّصَ أَمْوَالَنَا مِنَ التَّبِعَاتِ، وَ أَنْ نُطَهِّرَهَا بِإِخْرَاجِ الزَّكَوَاتِ؛[39] و در ماه رمضان به ما توفيق بده كه داراييهايمان را از مظالم خالص و آراسته كنيم و آنها را با بيرون آوردن زكاتها پاك نماييم.»
7. اهتمام به مسائل اخلاقي
در اين صحيفه نوراني، به مسائل اخلاقي فردي و اجتماعي بسياري پرداخته شده است، همچون: دوستي، صبر، تواضع، عفاف، عدل، عزتمندي، نصيحت و خيرخواهي، غضب، انتقام، حسد، تفاخر، عجب، بدگماني، و رياء. و لكن آنچه از دعاهاي مورد بحث ميتوان برداشت نمود، يكي صله ارحام و نيكي به خويشاوندان و نيز احسان به همسايگان در ماه مبارك رمضان است كه در دعاي ورود به ماه رمضان ميخوانيم: «وَ وَفِّقْنَا فِيهِ لِأَنْ نَصِلَ أَرْحَامَنَا بِالْبِرِّ وَ الصِّلَةِ، وَ أَنْ نَتَعَاهَدَ جِيرَانَنَا بِالْإِفْضَالِ وَ الْعَطِيَّةِ؛[40] و در اين ماه به ما توفيق بده كه با بخشش و نيكي فراوان به خويشان خود خوبي كنيم و با احسان و عطا از حال همسايگان خود جويا شويم.»
و ديگري مربوط به زايل نمودن دشمنيها و عفو و گذشت نسبت به ديگران است كه از خداوند ميخواهيم: «وَ وَفِّقْنَا فِيهِ... وَ أَنْ نُرَاجِعَ مَنْ هَاجَرَنَا، وَ أَنْ نُنْصِفَ مَنْ ظَلَمَنَا، وَ أَنْ نُسَالِمَ مَنْ عَادَانَا حَاشَى مَنْ عُودِيَ فِيكَ وَ لَكَ؛[41] و در ماه رمضان به ما توفيق بده كه به سوي كسي كه از ما دوري گزيده، باز گرديم و با كسي كه به ما ستم نموده، به انصاف و عدالت رفتار كنيم و با كسي كه به ما دشمني كرده، آشتي نماييم، جز كسي كه در راه تو و براي تو با او دشمني شده باشد.»
و به طور كلي، از پروردگار خويش درخواست ميكنيم كه: «وَ جَنِّبْنَا بِهِ الضَّرَائِبَ الْمَذْمُومَةَ وَ مَدَانِيَ الْأَخْلَاقِ، وَ اعْصِمْنَا بِهِ مِنْ هُوَّةِ الْكُفْرِ وَ دَوَاعِي النِّفَاقِ حَتَّى يَكُونَ لَنَا فِي الْقِيَامَةِ إِلَى رِضْوَانِكَ وَ جِنَانِكَ قَائِداً؛[42] و ما را از اخلاق پست دور نما و از درّه عميق كفر و آنچه نفاق را پيش آورد، نگاهدار تا در روز رستاخيز ما را به سوي خوشنودي و بهشت تو كشاند.»
خاتمه
با توجه به آنچه بيان گرديد، شايسته است كه در ماه مبارك رمضان، ماه خودسازي و تقرب به حضرت حق، توفيق در امور مادي و معنوي را از پروردگار متعال بخواهيم و با قرآن كريم و ادعيه مأثوره از ائمه طاهرين(ع) خاصه دعاهاي صحيفه سجاديه انس بيشتري بگيريم. از اين رو، نيكو است كه پيشاپيش با امام سجاد(ع) همنوا شويم و چنين با خداي متعال نجوا كنيم: «اللَّهُمَّ وَ مَنْ رَعَى هَذَا الشَّهْرَ حَقَّ رِعَايَتِهِ، وَ حَفِظَ حُرْمَتَهُ حَقَّ حِفْظِهَا، وَ قَامَ بِحُدُودِهِ حَقَّ قِيَامِهَا، وَ اتَّقَى ذُنُوبَهُ حَقَّ تُقَاتِهَا، أَوْ تَقَرَّبَ إِلَيْكَ بِقُرْبَةٍ أَوْجَبَتْ رِضَاكَ لَهُ، وَ عَطَفَتْ رَحْمَتَكَ عَلَيْهِ، فَهَبْ لَنَا مِثْلَهُ مِنْ وُجْدِكَ، وَ أَعْطِنَا أَضْعَافَهُ مِنْ فَضْلِكَ، فَإِنَّ فَضْلَكَ لَا يَغِيضُ، وَ إِنَّ خَزَائِنَكَ لَا تَنْقُصُ بَلْ تَفِيضُ، وَ إِنَّ مَعَادِنَ إِحْسَانِكَ لَا تَفْنَى، وَ إِنَّ عَطَاءَكَ لَلْعَطَاءُ الْمُهَنَّا؛[43] خداوندا! ما را همچون كسي كه اين ماه را آنگونه كه حق رعايتش بوده، رعايت كرده و احترامش را به طوري كه شايسته نگهداري است، حفظ نموده و به احكامش آنطور كه سزاوار كوشش است، قيام كرده و از گناهان خود آنگونه كه شايسته پرهيزكاري است، پرهيز نموده يا به وسيله عملي كه تقرّبآور است، به سوي تو تقرب جسته كه رضا و خوشنودي تو را برايش لازم گردانيده و رحمت و مهربانيات را به او متوجه نموده، قرار بده و از فضل و احسانت چندين برابر آن را به ما عطا فرما!»
(چاپ شده در ره توشه راهيان نور رمضان 1429 ق - 1387 ش) مهدي رضواني پور
[1]. مستدرك الوسائل، محدث نوري، قم، مؤسسه آل البيت(ع)، 1408 ق، ج 5، ص 159، ح 3.
[2]. غافر / 60: « و پروردگار شما گفته است كه مرا بخوانيد تا [دعاي] شما را بپذيرم. كساني كه از عبادت من تكبر ميورزند، بهزودي با ذلت وارد دوزخ ميشوند.»
[3]. ترجمه و شرح صحيفه كامله سجاديه، سيد علي نقي فيض الاسلام، انتشارات فيض الاسلام، 1368 ش، دعاي وداع شهر رمضان، ص 300، فراز 15.
[4]. وصيتنامه سياسي – الهي رهبر كبير انقلاب اسلامي، امام خميني(س)، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، خرداد 1368 ش، ص 3.
