دعا، انس و پيوندي معنوي است ميان بنده نيازمند و پروردگار بينياز و رشته ارتباطي است براي نيل آدمي به امنيت و آرامش قلبي در قرب حق تعالي كه .....
به عنوان يكي از مهمترين عبادات پس از قرائت قرآن كريم به شمار آمده است؛ چنان كه رسول اكرم(ص) ميفرمايد: «أَفْضَلُ عِبَادَةِ أُمَّتِي بَعْدَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ الدُّعَاءُ؛[1] با فضيلتترين عبادت امت من بعد از قرائت قرآن، دعا ميباشد.»
دعا، اين كليد دستيابي به مخزن اسرار ربوبي و نردبان صعود به كرامت انساني، در ماه مبارك رمضان كه ماه عبادت و تزكيه و خودسازي است، نيز از جمله ارزشمندترين اعمال عبادي محسوب ميگردد. امام سجاد(ع) در دعاي وداع ماه رمضان با استناد به آيه كريمه «وَ قالَ رَبُّكُمُ ادْعُوني أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرينَ.»[2] چنين با پروردگار خويش نيايش ميكند: «فَسَمَّيْتَ دُعَاءَكَ عِبَادَةً، وَ تَرْكَهُ اسْتِكْبَاراً، وَ تَوَعَّدْتَ عَلَى تَرْكِهِ دُخُولَ جَهَنَّمَ دَاخِرِين؛[3] پس دعاي خود را عبادت و بندگي و به جا نياوردن آن را استكبار و سركشي ناميدي و بر ترك آن به آمدن در دوزخ با ذلت و خواري تهديد نمودي.»
در اين ميان، دعاهاي مأثوره از ائمه اطهار(ع) خاصه دعاهاي صحيفه سجاديه از اهميت ويژهاي برخوردار است. امام خميني (ره) در وصيتنامه الهي- سياسي خود فرمودهاند: «ما مفتخريم كه ادعيه حياتبخش كه او را قرآن صاعد ميخوانند، از ائمه معصومين(ع) ما است... مناجات شعبانيه امامان و دعاي عرفات حسين بن علي ـ عليهم السّلام ـ و صحيفه سجاديه اين زبور آل محمد و صحيفه فاطميه كه كتاب الهام شده از جانب خداوند تعالي، به زهراي مرضيه است، از ما است.»[4]
صحيفه سجاديه كه گفته ميشود پس از قرآن كريم نخستين كتابي است كه توسط امام معصوم(ع) املاء و انشاء شده و در بين دانشمندان و انديشمندان بزرگ اسلامي به انجيل اهل بيت(ع)، زبور آل محمد(ع) و اخت القرآن معروف شده است،[5] گنجينه بسيار غني از معارف ژرف الهي در قالب 54 دعا و نيايش از حضرت زين العابدين(ع) است كه علي رغم در برداشتن آموزههاي علمي و ديني و لطايف شوقي و عرفاني، در مهجوريت و مظلوميت به سر ميبرد و آنچنان كه شايسته است معارف زلال توحيدي و حقايق ژرف علمي آن مورد تحقيق و پژوهش قرار نگرفته است؛ معارف و حقايق عظيمي كه امام سجاد(ع) با توجه به اختناق شديد دوران خود به صورت دعا بر پيروان راستين خويش و شيفتگان علم و حكمت عرضه نمود و در واقع، با سلاح كارآمد دعا به ميدان مبارزه با جهل و ظلم وارد شد و طيف وسيعي از آموزههاي عقيدتي، اخلاقي، سياسي، اقتصادي، اجتماعي، و مسائل مربوط به طاعات و عبادات، بهداشت، تاريخ، انسانشناسي و غيره را مطرح نمود.
عظمت اين صحيفه نوراني و گنجينه فيض رحماني به گونهاي است كه انديشمندان غير شيعي را نيز به تحسين واداشته است؛ چنان كه به عنوان مثال، صاحب تفسير طنطاوي، مفتي اسكندريه (از علماي اهل تسنن) زماني كه صحيفه سجاديه را ديد و مورد تحقيق و بررسي قرار داد، در باره آن نوشت: «اين از بدبختي ما است كه تا كنون بر اين اثر گرانبهاي جاويد كه از مواريث نبوت است، دست نيافته بوديم. من هر چه در آن مينگرم، آن را از گفتار مخلوق برتر و از كلام خالق پايينتر مييابم.»[6]اميد آنكه به نوبه خود بتوانيم بر سر خوان گسترده الهي در ماه مبارك رمضان از اين طعام حياتبخش رحيمي و چشمه سار زلال مناجاتهاي حضرت سيد الساجدين(ع) بهرهمند گرديم و نمي از درياي معارف عميق اين صحيفه نوراني را بچشيم.
آموزههايي از صحيفه سجاديه
تدبر و تفكر در فرازهاي نوراني صحيفه سجاديه ابواب شگرفي از معارف ژرف رحماني را به روي انسان ميگشايد كه به حق هر آدم منصفي را به تحسين وا ميدارد. در ادامه، از باب نمونه به بررسي برخي از آموزههاي انسان ساز دعاهاي 42 تا 46 صحيفه سجاديه كه به طور مستقيم يا غير مستقيم با ماه مبارك رمضان در ارتباط است، يعني دعاي ختم قرآن، دعاي رؤيت هلال ماه نو، دعاي ورود به ماه رمضان، دعاي وداع با ماه رمضان، و دعاي عيد فطر، در حد وسع خود ميپردازيم:
1. توجه به شكر و حمد الهي
يكي از آموزههايي كه در دعاهاي مزبور و به طور كلي در تمامي اين صحيفه نوراني جلوهاي خاص دارد، توجه به شكر نعمت پروردگار و حمد و سپاس الهي است. امام سجاد(ع) اگر چه در يك جا بر عجز و ناتواني بنده بر شكرگزاري همه نعمتهاي الهي صحه ميگذارد و خطاب به پروردگار عرضه ميدارد: «نِعْمَتُكَ اَكْثَرُ مِنْ اَنْ تُحْصَي بِاَسْرِهَا وَ إِحْسَانُكَ أَكْثَرُ مِنْ أَنْ تُشْكَرَ عَلَى أَقَلِّهِ؛[7]نعمت تو افزونتر از آن است كه همه آن شمرده شود و نيكي تو بيشتر از آن است كه بر كمتر آن شكر و سپاس گزارده شود.» اما اين ناتواني را دليل بر رفع تكليف نميداند و شكر نعمت را از خداوند در خواست ميكند: «وَ أَوْزِعْنَا فِيهِ شُكْرَ نِعْمَتِكَ؛[8] و سپاسگزاري و شكر نعمت و بخشش خود را در اين ماه نو در دل ما انداز.» و با اينكه شكر را الهامي از سوي پروردگار معرفي ميكند، انسان شاكر را بهرهمند از فضل و لطف الهي بيان ميدارد: «تَشْكُرُ مَنْ شَكَرَكَ وَ أَنْتَ أَلْهَمْتَهُ شُكْرَكَ وَ تُكَافِئُ مَنْ حَمِدَكَ وَ أَنْتَ عَلَّمْتَهُ حَمْدَكَ؛[9] [بار خدايا!] پاداش ميدهي هر كه تو را شكر گويد و حال آنكه تو شكرگزاري را به او الهام كردهاي و جزا ميدهي هر كه تو را حمد گويد و حال آنكه تو حمد كردن را به او آموختهاي.»
البته ناگفته نماند كه شكر واقعي، استفاده صحيح از نعمتهاي خدادادي و پرهيز از محارم الهي است و مراد از حمد، سپاس زباني است[10] كه تكميل كننده شكر به معناي اول ميباشد. امام صادق(ع) ميفرمايد: «شُكْرُ النِّعْمَةِ اجْتِنَابُ الْمَحَارِمِ وَ تَمَامُ الشُّكْرِ قَوْلُ الرَّجُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ؛[11] شكر نعمت، پرهيز از محرمات است و تماميت و كمال شكر در اين سخن آدمي است كه: الحمد لله رب العالمين.» و رسول اكرم(ص) ميفرمايد: «اَلْحَمْدُ رَأسُ الشُّكْرِ، مَا شَكَرَ اللهَ عَبْدٌ لَمْ يَحْمَدْهُ؛[12] حمد رأس شكر [و اصل و اساس آن] است و خدا را شكر نكرده بندهاي كه او را حمد نكرده است.»
امام سجاد(ع) همچنين خداوند را سزاوار حمد ميداند تا آنجا كه لفظ و معنا ياري ميكنند: «فَلَكَ الْحَمْدُ مَا وُجِدَ فِي حَمْدِكَ مَذْهَبٌ، وَ مَا بَقِيَ لِلْحَمْدِ لَفْظٌ تُحْمَدُ بِهِ، وَ مَعْنًى يَنْصَرِفُ إِلَيْهِ؛[13] پس حمد براي تو است تا آنجا كه راهي در سپاس تو يافت شود و براي حمد تو لفظي كه به آن ستوده شوي و معني و مقصودي كه به سپاس باز گردد، باقي باشد.» و از آن رو كه چنين حمدي خود از تفضلات و عنايات ربوبي است، براي راهيابي به آن نيز خدا را سپاس ميگويد كه: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِحَمْدِهِ وَ جَعَلَنَا مِنْ أَهْلِهِ لِنَكُونَ لِإِحْسَانِهِ مِنَ الشَّاكِرِينَ وَ لِيَجْزِيَنَا عَلَى ذَلِكَ جَزَاءَ الْمُحْسِنِينَ؛[14] حمد خدايي را سزا است كه ما را براي سپاسگزاري خود راهنمايي نمود و از اهل حمد قرار داد تا براي احسان و نيكي او از سپاسگزاران باشيم و ما را بر آن پاداش نيكوكاران دهد.»
و آنگاه پس از حمد الهي به خاطر برخورداري از دين و آيين اسلام و راهنمايي به راههاي احسان، حمد و شكري ويژه به جهت بهرهمندي از نعمت عظيم ماه مبارك رمضان عرضه ميدارد: «وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَ مِنْ تِلْكَ السُّبُلِ شَهْرَهُ شَهْرَ رَمَضَانَ، شَهْرَ الصِّيَامِ، وَ شَهْرَ الْإِسْلَامِ، وَ شَهْرَ الطَّهُورِ، وَ شَهْرَ التَّمْحِيصِ، وَ شَهْرَ الْقِيَامِ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ، هُدًى لِلنَّاسِ، وَ بَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَ الْفُرْقَان؛[15] و سپاس خدايي را سزا است كه ماه خود، ماه رمضان، ماه روزه و ماه اسلام و ماه پاكيزگي و ماه تصفيه و پاك كردن و ماه قيام [براي نماز در شبها] را يكي از راههاي احسان قرار داد؛ آنچنان ماهي كه قرآن در آن فرو فرستاده شد، در حالي كه راهنما براي مردم و نشانه هاي هدايت و جدا كننده ميان حق و باطل است.»
2. صلوات بر پيامبر(ص) و آل او
قرآن كريم به صراحت بر صلوات خداوند و فرشتگانش بر رسول خدا(ص) تأكيد ميورزد و مؤمنان را به آن فرمان ميدهد: «إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْليماً؛[16] خداوند و فرشتگانش بر پيامبر درود ميفرستند، اي كساني كه ايمان آوردهايد! بر او درود بفرستيد و سلام گوييد و كاملا تسليم [فرمان او] باشيد.» همچنين صلوات بر آل محمد(ص) بر طبق روايات بيشماري كه از طريق شيعه و نيز اهل سنت نقل شده است، بايد به صلوات بر محمد(ص) افزوده گردد.[17]
صلوات بر محمد و آل محمد(ص) در جاي جاي صحيفه سجاديه، از جمله در دعاهاي مورد بحث (دعاي 42 تا 46) بسيار تكرار شده كه خود نشاندهنده اهتمام حضرت زين العابدين(ع) به اين ذكر و دعاي مهم است. به عنوان نمونه، آن حضرت اظهار ميدارد: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ نَبِيِّنَا وَ آلِهِ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى مَلَائِكَتِكَ الْمُقَرَّبِينَ، وَ صَلِّ عَلَيْهِ وَ آلِهِ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى أَنْبِيَائِكَ الْمُرْسَلِينَ، وَ صَلِّ عَلَيْهِ وَ آلِهِ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ، وَ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ، صَلَاةً تَبْلُغُنَا بَرَكَتُهَا، وَ يَنَالُنَا نَفْعُهَا، وَ يُسْتَجَابُ لَهَا دُعَاؤُنَا؛[18] بار خدايا! بر محمد پيامبر ما و آل او درود فرست همچنان كه بر فرشتگاني كه از نزديكان درگاهت هستند، درود فرستادي و بر او و آلش درود فرست همچنان كه بر پيغمبران مرسلينات درود فرستادي و بر او و آلش درود فرست همچنان كه بر بندگان شايستهات درود فرستادي و بهتر از آن اي پروردگار جهانيان! چنان درودي كه بركتش به ما رسد و سودش ما را دريابد و از جهت آن دعاي ما روا و مستجاب شود.» اما سرّ اينكه چرا حضرت اين همه به ذكر صلوات اهتمام داشتهاند و آن را در دعاهاي خود به كار ميبردهاند، چنان كه خود در فراز فوق به آن تصريح نمودهاند، به اين نكته باز ميگردد كه صلوات دعاي مستجابي است كه به بركت آن ميتوانيم اجابت ساير دعاهايمان را از ذات بينياز الهي درخواست نماييم. امير مؤمنان، علي(ع) نيز در اين مورد فرمودهاند: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ دُعَاءَ أُمَّتِهِ فِيمَا يَسْأَلُونَ رَبَّهُمْ جَلَّ ثَنَاؤُهُ مَوْقُوفاً عَنِ الْإِجَابَةِ حَتَّى يُصَلُّوا فِيهِ عَلَيْه؛[19] همانا خداوند عزيز و جليل، اجابت دعاي امت پيامبر(ص) را در آنچه از پروردگارشان ميطلبند، وابسته به صلوات بر پيامبر(ص) در آن دعا نموده است.»
3. درخواست پاكي از آلودگي گناه
امام سجاد(ع) روزه را تنها به معني خودداري از خوردنيها و آشاميدنيها ندانسته، صيانت اعضا و جوارح از گناه و معصيت را نيز در آن دخيل ميداند و عرضه ميدارد: «وَ أَعِنَّا عَلَى صِيَامِهِ بِكَفِّ الْجَوَارِحِ عَنْ مَعَاصِيكَ، وَ اسْتِعْمَالِهَا فِيهِ بِمَا يُرْضِيكَ؛[20] [خداوندا!] و ما را بر روزه داشتن ماه رمضان به وسيله بازداشتن اندام از گناهان و به كار بردن آنها در اين ماه به آنچه تو را خوشنود ميسازد، ياري فرما!» و نيز از پروردگار متعال ميطلبد كه پايان يافتن ماه مبارك رمضان با پاكي و طهارت از گناهان همراه باشد: «وَ امْحَقْ ذُنُوبَنَا مَعَ امِّحَاقِ هِلَالِهِ، وَ اسْلَخْ عَنَّا تَبِعَاتِنَا مَعَ انْسِلَاخِ أَيَّامِهِ حَتَّى يَنْقَضِيَ عَنَّا وَ قَدْ صَفَّيْتَنَا فِيهِ مِنَ الْخَطِيئَاتِ، وَ أَخْلَصْتَنَا فِيهِ مِنَ السَّيِّئَاتِ؛[21] و با كاسته شدن ماه رمضان گناهان ما را بكاه و با پايان رسيدن روزهايش، بديها و گرفتاريهاي ما را از ما بكَن تا اينكه اين ماه از ما بگذرد در حالي كه ما را از خطاها پاكيزه گردانيده و از بديها خالص ساخته باشي!»
آن حضرت يكي از عواملي كه علاوه بر روزه ميتواند در تطهير از آلودگيِ معاصي مؤثر باشد، تمسك به ساحت كتاب آسماني قرآن معرفي مينمايد و چنين اظهار ميدارد: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ احْطُطْ بِالْقُرْآنِ عَنَّا ثِقْلَ الْأَوْزَارِ، وَ هَبْ لَنَا حُسْنَ شَمَائِلِ الْأَبْرَارِ، وَ اقْفُ بِنَا آثَارَ الَّذِينَ قَامُوا لَكَ بِهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَ أَطْرَافَ النَّهَارِ حَتَّى تُطَهِّرَنَا مِنْ كُلِّ دَنَسٍ بِتَطْهِيرِهِ؛[22] بار خدايا! بر محمد و آل او درود فرست و به وسيله قرآن بار سنگين گناهان را از ما بينداز و خوهاي نيكوي نيكوكاران را به ما ببخش و ما را پيرو نشانههاي كساني بگردان كه در ساعات شب و بامداد و شام قرآن را براي تو به پاداشتند تا به سبب پاك كردن [رفتارها طبق دستورهاي] آن، ما را از هر چركي پاك نمايي!»
و در دعاي وداع با ماه رمضان، به جهت كم شدن و محو شدن گناهان به اين ماه چنين سلام ميفرستد: «السَّلَامُ عَلَيْكَ مِنْ مُجَاوِرٍ رَقَّتْ فِيهِ الْقُلُوبُ، وَ قَلَّتْ فِيهِ الذُّنُوبُ؛[23] سلام بر تو همسايهاي كه دلها در آن نرم و فروتن گرديد و گناهان در آن كم شد.» و «السَّلَامُ عَلَيْكَ مَا كَانَ أَمْحَاكَ لِلذُّنُوبِ، وَ أَسْتَرَكَ لِأَنْوَاعِ الْعُيُوبِ؛[24] و سلام بر تو چه محو كننده بودي گناهان را و چه پوشنده بودي اقسام عيبها و زشتيها را!» و «السَّلَامُ عَلَيْكَ كَمَا وَفَدْتَ عَلَيْنَا بِالْبَرَكَاتِ، وَ غَسَلْتَ عَنَّا دَنَسَ الْخَطِيئَات؛[25] و سلام بر تو براي آنكه با بركات بر ما وارد شدي و چركي گناهان را از ما شستي.» و آنگاه با معرفي روز فطر به عنوان روز عيد و سرور و روز همياري و كمك به ديگران، به ما ميآموزد كه در اين روز، توبه نصوح را از خداوند بطلبيم تا هرگز به سوي گناه بازگشت نكنيم و بدين گونه رضايت پروردگارمان را تحصيل نماييم: «اللَّهُمَّ إِنَّا نَتُوبُ إِلَيْكَ فِي يَوْمِ فِطْرِنَا الَّذِي جَعَلْتَهُ لِلْمُؤْمِنِينَ عِيداً وَ سُرُوراً، وَ لِأَهْلِ مِلَّتِكَ مَجْمَعاً وَ مُحْتَشَداً مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ أَذْنَبْنَاهُ، أَوْ سُوءٍ أَسْلَفْنَاهُ، أَوْ خَاطِرِ شَرٍّ أَضْمَرْنَاهُ،... تَوْبَةً نَصُوحاً خَلَصَتْ مِنَ الشَّكِّ وَ الِارْتِيَابِ، فَتَقَبَّلْهَا مِنَّا، وَ ارْضَ عَنَّا، وَ ثَبِّتْنَا عَلَيْهَا؛[26] خداوندا! در روز فطر كه آن را براي اهل ايمان عيد و شادي و براي اهل دين خود روز اجتماع و كمك كردن به يكديگر قرار دادي، از هر گناهي كه انجام دادهايم يا كار بدي كه پيش از اين كردهايم يا انديشه بدي كه در دل داشتهايم، به سوي تو توبه ميكنيم؛... توبه نصوح و خالصي كه از شك و دودلي پاكيزه باشد. پس آن را از ما قبول فرما و از ما راضي و خوشنود شو و ما را بر آن پا برجا بگردان!»
4. طلب هدايت به آيين الهي
حضرت زين العابدين(ع) علاوه بر اينكه در دعاي ورود به ماه رمضان، هدايت در اين ماه را از پروردگار خويش اين چنين ميطلبد: «وَ إِنْ مِلْنَا فِيهِ فَعَدِّلْنَا، وَ إِنْ زُغْنَا فِيهِ فَقَوِّمْنَا، وَ إِنِ اشْتَمَلَ عَلَيْنَا عَدُوُّكَ الشَّيْطَانُ فَاسْتَنْقِذْنَا مِنْهُ؛[27] و اگر در اين ماه از حق برگرديم، ما را بازگردان و اگر در آن عدول نموده، به راه كج رفتيم، ما را به راه راست آور و اگر دشمنت شيطان، ما را احاطه كرده، فراگيرد، از او رهاييمان ده!» در دعاي وداع با ماه رمضان نيز خداوند را به خاطر هدايت به دين او كه مايه رسيدن به كرامت الهي است، سپاس ميگويد: «هَدَيْتَنَا لِدِينِكَ الَّذِي اصْطَفَيْتَ، وَ مِلَّتِكَ الَّتِي ارْتَضَيْتَ، وَ سَبِيلِكَ الَّذِي سَهَّلْتَ، وَ بَصَّرْتَنَا الزُّلْفَةَ لَدَيْكَ، وَ الْوُصُولَ إِلَى كَرَامَتِكَ؛[28] [حمد و سپاس براي تو است كه] ما را به دينت كه آن را برگزيدي و به طريقهات كه آن را پسنديدي و به راهت كه آن را آسان گردانيدي، هدايت نمودي و به قرب خود و رسيدن به كرامت خويش بينا ساختي.»
و در اين راه، نقش قرآن كريم و پيامبر اكرم(ص) و اهل بيت پاكش(ع) را در هدايت انسانها حائز اهميت ميشمارد و با دستاويز قرار دادن كتاب آسماني قرآن، در پيشگاه پروردگار عرضه ميدارد: «اللَّهُمَّ وَ كَمَا نَصَبْتَ بِهِ مُحَمَّداً عَلَماً لِلدَّلَالَةِ عَلَيْكَ، وَ أَنْهَجْتَ بِآلِهِ سُبُلَ الرِّضَا إِلَيْكَ، فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ اجْعَلِ الْقُرْآنَ وَسِيلَةً لَنَا إِلَى أَشْرَفِ مَنَازِلِ الْكَرَامَةِ، وَ سُلَّماً نَعْرُجُ فِيهِ إِلَى مَحَلِّ السَّلَامَةِ، وَ سَبَباً نُجْزَى بِهِ النَّجَاةَ فِي عَرْصَةِ الْقِيَامَةِ، وَ ذَرِيعَةً نَقْدَمُ بِهَا عَلَى نَعِيمِ دَارِ الْمُقَامَةِ؛[29] بار خدايا! و همچنان كه به وسيله قرآن، محمد را براي دلالت و راهنمايي بر خويش به عنوان نشانه برپاداشتي و به وسيله آل او راههاي رضا و خوشنودي به سوي خود را آشكار ساختي، پس بر محمد و آل او درود فرست و قرآن را براي ما دستاويز رسيدن به گراميترين منزلهاي كرامت قرار ده و نردباني كه براي رسيدن به جايگاه سلامت (بهشت) بر آن بالا رويم و سببي كه به آن رهايي در عرصه قيامت را پاداش يابيم و وسيلهاي كه به آن بر نعمت فراوان سراي اقامت وارد شويم.»
