شیخ بهاء الدین علاقه زیادی به مسافرت داشت و می توان گفت بیشتر اوقات عمر خود را به سفر پرداخت. وی حتی در سفری که شاه عباس پیاده به خراسان جهت زیارت امام رضا(ع) رفته بود، همراه او بود. شیخ سفرهایی نیز به خارج ایران داشته، از جمله با لباس فقیری مدتی را در مصر به سر برده و با استاد محمد بکری عالم مصری همصحبت گردیده بود. شیخ به او می گفت: من مرد مسکینی هستم، چرا این همه به من احترام می گذارید؟ استاد بکری پاسخ می داد: بوی معرفت و دانش از تو به مشام من می آید.

شیخ بهائی در اوائل قرن 17 میلادی زندگی می کرد؛ قرنی که برای مورخین دارای اهمیت و اعتبار ویژه ای است. این قرن، قرن پیشرفت علمی و عصر رنسانس در اروپا بوده است و دانشمندان و علمای بزرگی در این برهه از زمان به عرصه ظهور رسیده اند. در چنین زمانی شیخ بهائی در علوم مختلف معقول و منقول و هیأت و نجوم  و فنون و حدیث و عرفان از اساتید وقت استفاده کرده و سرآمد دانشمندان عصر خود گردیده بود. از جمله اساتید او، پدرش شیخ حسین و ملا عبدالله یزدی و حکیم عماد الدین محمود و ملا علی مذهب می باشد. گروهی نیز افتخار شاگردی او را داشته اند که معروف ترین آنها ملاصدرای شیرازی، فاضل جواد، سید هاشم بحرانی، ملا محسن فیض کاشانی و ملا محمد تقی مجلسی هستند.

شیخ بهائی از پاره ای از علوم خفیه و غریبه نیز با اطلاع بود و به همین جهت حکایاتی را به او نسبت می دهند؛ به عنوان نمونه از ملحقات کتاب بلغه شیخ سلیمان کاحوزی نقل شده: سید ماجد بحرانی در اصفهان به ملاقت شیخ رفت، آنگاه که سخن از همه جا به میان آمد، شیخ تسبیح تربتی در دست داشت و آن را حرکت می داد، طولی نکشید سید مشاهده کرد از تسبیح مزبور قطراتی جاری شد. شیخ از سید پرسید: آیا به این آب می توان وضو گرفت؟ سید گفت: وضو گرفتن با چنین آب خیالی جایز نیست. شیخ پاسخ او را پسندید.

و نیز از برادر شیخ بهائی، شیخ عبد الصمد نقل کرده اند: در یکی از اوقات، یکی از سفیران روم به دربار شاه عباس آمده بود. از جمله اظهارات او این بود که در دربار ما بزرگانی هستند که کارهای محیر العقول و خارق العاده انجام می دهند و گمان می کنم چنان افرادی در دربار شما وجود نداشته باشند. شاه از اظهارات او شرمنده شد. شیخ بهائی به پیش آمد و اظهار داشت: بدیهی است که وظیفه دانشمندان غیر از اینها است، اما... در این حالت بندی که به پای خود بسته بود از پا باز کرد و در حالی که یکسر بند را به دست خود گرفته بود، آن را به جانب سفیر پرتاب کرد. بند به صورت افعی بزرگی در آمد و سفیر و حاضران را به وحشت انداخت. سپس به صورت بند در آمد و شیخ آن را به پای خود پیچاند.

تألیفات شیخ بر اساس تازه ترین تحقیقی که از سوی دکتر محمد باقر حجتی به کنفرانس دمشق ارائه شد، 123 جلد است که اکثر این آثار معروف است از جمله: خلاصه الحساب، حبل المتین، فوائد الصمدیه (که برای برادرش عبد الصمد نگاشته)، زبده العصول، کشکول، نان و حلوا. او در سرودن اشعار پارسی و تازی مهارت کاملی داشته و انواع شعرها را ماهرانه می سروده و «بهائی» تخلص می کرده است.

شیخ بهاء الدین مدت سی سال به سیر آفاق پرداخت و همچنین به سیر انفس نیز اهتمام ویژه ای داشت؛ چنانکه ذوق عرفانی و چاشنی سلوک در آثار او هویدا است و آن طور که از اشعار او استفاده می شود، عشق پاک الهی را در نهایت می بیند و زندگی و حیات آدمی را در پرتو عشق ربوبی دارای معنا می داند و گاه چنان در جلوه معشوق حقیقی مستغرق می شود که علم را مردود می شمارد و غیر از علم عاشقی را تکذیب می نماید:

علم نبود غیر علم عاشقی

مابقی تلبیس ابلیس شقی

یعنی آنکس را که نبود عشق یار

بهر او پالان و افساری بیار

سینه گر خالی ز معشوقی بود

سینه نبود کهنه صندوقی بود

بدین ترتیب، شیخ عمری را سر به چوگان عشق ربوبی سپرد و گویی پای بی موزه و دستار بر گردن آویخته رندانه و سرمست و سینه چاک، طریق پرآشوب عشق را می پیمود و باکی از برخورد روزگار نداشت و رسم و عرف و عادت تخطیری زمانه را به بازی معشق می گرفت و تنها به پیمان و اعتقاد ازلی می اندیشید. و هم از این روی بود که در حدود دو اربعین حیاتش به شیشه صافی نشست و زنگار و کدورت و ملال روزگاران را به سر پنجه باکفایت عشق از جبین زدود.

عاقبت این عاشق دلسوخته و عارف ربانی پس از بیماری هفت شبانه روزی در 12 شوال سال 1030 ق. درگذشت و جنازه او در اصفهان با تجلیل تمام تشییع شد و سپس به مشهد مقدس حمل شد و بنا به وصیت خود او در پایین پای مبارک امام رضا(ع) در محلی که پیش از آن مکان تدریس او بوده، دفن گردید. بقعه شیخ هم اکنون از محال ارزنده آستان قدس و از بقاع متبرکه مشهد مقدس است.

مهدی رضوانی پور

(ماهنامه انوار، شماره 2، نیمه اول تیرماه 1377، ص 7)