پس به ­طور کلی، نقش قانون اگر صحیح وضع شده باشد، تعیین حدّ و مرزها و نظم بخشیدن به زندگی انسان­ها، برقراری عدالت، از بین بردن زمینه ­های اختلاف و هرج و مرج، دفع ظلم متجاوزان، قضاوت بین مردم، و هموار نمودن راه تعالی و تکامل انسانی می ­باشد.

مفهوم­ شناسی قانون نیز چنین کارکردهایی را تداعی می ­بخشد. می ­گویند: کلمه «قانون» معرّب واژه یونانی «کانون» (canon) است و «کانون» به معنای خط ­کش یا قاعده می ­باشد. قانون امری است کلی که بر جزئیات منطبق می ­گردد و احکام جزئیات از آن شناخته می ­شود.(1) و به تعبیر دیگر، قانون یعنی [خط­کشِ] تعیین مرزهای مجاز هر کس در جامعه و وسیله داوری درباره کسانی که این مرزها را زیر پا می­ گذارند.(2)

قانون در اجتماع به مثابه عقل در وجود آدمی است؛ همان ­طور که عقل، دو نیروی خشم و شهوت را در وجود انسان تعدیل می ­کند، قانون نیز دو عنصر قدرت و ثروت را در جامعه تعدیل نموده و از زیاده ­روی در آنها محافظت می ­نماید. از این رو، جامعه­ قانونمدار و قانونگرا همواره در مسیر عدالت و تکامل حرکت می ­کند و در نتیجه، تمدن پیشرفته را به ارمغان می ­آورد. و این آرمانی است که در صورت مساوات و برابری تمامی مردم در مقابل قانون تحقق خواهد یافت.

به همین دلیل، رعایت قانون و مقررات و پیروی از هنجارهای جامعه در بینش اسلامی مصداق بارز «تقوای اجتماعی» است که از جمله شرایط نیل به رستگاری و سعادت به حساب می ­آید؛ در حالی که ارتکاب به جرم و هنجارشکنی، مصداق بی ­تقوایی و گناه می ­باشد. امام خمینی(س) در این باره می ­فرماید: «شرف و ارزش انسان در تبعیت از قانون است که همان تقوا است و متخلف از قانون، مجرم و قابل تعقیب است.»(3)

رسول گرامی اسلام(ص) در کلام گهرباری، مردم را همانند دندانه ­های شانه با هم برابر دانسته(4) و برای هیچ ­کس فضیلت و برتری نسبت به دیگری قائل نشده، مگر به سبب تقوا،.5) این کلام خود اشارتی است به اهمیت قانونمداری و رعایت تقوای الهی، اعم از تقوای فردی و اجتماعی؛ تقوایی که رعایت آن از دیدگاه قرآن کریم ملاک برخورداری از کرامت و شرافت در نزد خدای رحمان است که می ­فرماید: «ان اکرمکم عند الله اتقیکم؛(6) گرامی ­ترین شما نزد خدا با تقواترین شما است.» همچنین منشأ بهره ­مندی از برکات آسمانی و زمینی یعنی نعمات مادی و معنوی، تقوا می ­باشد: «و لو انَّ اهلَ القُری آمنوا و اتقَوا لَفتحنا علیهم بَرکاتٍ مِن السماءِ و الأرضِ؛(7) اگر مردمان شهرها ایمان می ­آوردند و تقوا پیشه می ­کردند، به راستی [درهای] برکات آسمان و زمین را بر آنها می ­گشودیم.»

آنچه در این خصوص بیش از همه مهم می ­نماید، لزوم ترویج فرهنگ قانونگرایی و قانونمداری در ایران اسلامی توسط آحاد مردم به ­ویژه از سوی گروه ­های مرجع است که الگوی دیگر اقشار جامعه­ به شمار می ­روند و پیوسته اندیشه و رفتارشان بر مردم تأثیرگذار می ­باشد. بدیهی است که عدم تمکین برخی از این گروه ­های الگو در برابر قوانین و مقررات جاری، نه تنها وجه اجتماعی خود آنان را خدشه ­دار می ­نماید، بلکه به تدریج، موجبات قانون ­گریزی دیگر اقشار جامعه را نیز فراهم می ­آورد. از این جهت است که رهبر فرزانه انقلاب معتقدند فرهنگ قانون ­گرایی همانند دیگر مسائل باید از نخبگان آغاز شود و به بدنه جامعه سرریز گردد؛ زیرا اگر نخبگان جامعه، قانون را رعایت نکنند، نمی ­توان از مردم انتظار عمل به قانون را داشت.(8)

پی­نوشت­ها:

1. لغت نامه دهخدا، ج 38، واژه «قانون»؛ 2. مقاله «جايگاه قانون و قانونگرايي در قرآن»، رضا حق پناه، مجله انديشه حوزه، سال چهارم، ش 14، ص 254؛ 3. صحیفه امام، ج 12، ص 139؛ 4. من لایحضره الفقیه، ج 4، ص 379؛ 5. معدن الجواهر، ص 21؛ 6. حجرات/13؛ 7. اعراف/96؛ 8. فرمایشات معظم له در دیدار رئیس و نمایندگان مجلس شورای اسلامی، 3/4/88.  

مهدی رضوانی ­پور

(چاپ شده در ماهنامه تجلي، ش 65، شهريور 1390، ص 2)