عرصه دنيا چون بازار پر جاذبهاي است كه همه نوع كالاي مادي و معنوي و محصولات پر زرق و برق در آن داد و ستد ميشود. عدهاي در اين بازار از سرمايه خود كمال بهره را ميبرند و بهترين متاع را كسب ميكنند و گروهي با هدر دادن مال التجاره، دچار ورشکستگی و خسران ميشوند؛ چنانكه امام هادي(ع) فرمود: «الدنيا سوق ربح فيها قوم و خسر آخرون؛[1] دنيا بازاري است كه جمعي در آن سود ميبرند و جمع ديگر زيان ميكنند.» البته آنان که زیان میبینند، نه مال و دارایی دنیایی، بلکه خویشتن و سرمایههای خدادادی وجودشان را میبازند و به واقع گرفتار خودباختگی میشوند: «قل ان الخاسرین الذین خسروا انفسهم؛[2] بگو: زیانکاران در حقیقت کسانیاند که به خود زیان رساندهاند.»
از اين منظر، بر طبق آيات قرآن، مردم دو دسته هستند: 1. اهل ايمان، كه با عمل صالح در راه كسب رضاي حق قدم برميدارند؛ 2. اهل خسران، كه دائما سرمايه ایشان رو به كاستي است و جز اندوه و حسرت برايشان باقي نميماند.
قرآن كريم در سوره عصر، با قسم به «عصر» كه بنا به تفسيرحضرت امام خمینی(س) قسم به عصاره موجودات و عالم هستي يعني انسان كامل است،[3] ميفرمايد: «به طور مسلّم انسانها [نوعا] در ضرر و زيان هستند.» (ان الانسان لفي خسر) اينان چه بخواهند و چه نخواهند سرمايههاي وجوديشان، اعم از لحظه لحظههاي عمر گرانبها و نيروهاي مادي و معنويشان تحليل ميرود و به خسران گرفتار ميگردند.
فخر رازي به نقل از يكي از انديشمندان ميگويد كه من معني اين سوره را از مرد يخفروشي آموختم كه فرياد ميزد: «ارحموا من يذوب رأس ماله؛ رحم كنيد به كسي كه سرمايهاش ذوب ميشود.» پيش خود گفتم اين است معني «ان الانسان لفي خسر» كه عصر و زمان بر او ميگذرد و عمرش پايان ميپذيرد و رهتوشهاي براي آخرتش كسب نميكند.[4]
بنابر اين، نتيجه خسران و نابودي سرمايههاي وجودي و محرومیت از نعمات رحماني در سراي قيامت بروز و ظهور ميكند و از اين جهت يكي از نامهاي قيامت «يوم الحسره؛[5] روز حسرت و پشيماني» است و نام ديگرش «يوم التغابن»[6] يعني روزي كه معلوم ميشود چه كساني مغبون شده و زيان كردهاند.
زیانکارترین كياناند؟
شايان توجه اينكه در بين اهل خسران، عدهاي هستند كه بيشترين ضرر و زيان را ميبينند و به تعبير قرآن «اخسرين» (زيانكارترين) ميباشند. اينان دچار جهل مركباند كه رفتارهاي سوء خود را اعمال صالح، و پليديهاي خويش را پاكي ميپندارند و از اين رو، نه تنها در صدد جبران كاستيها بر نميآيند، بلكه با شدت هر چه تمامتر سرمايههاي وجوديشان را در اين مسير به كار ميگيرند و حتي مانع حركت ديگران در صراط مستقيم الهي ميشوند.
قرآن كريم در يك جا با طرح سؤالي از زبان رسول اكرم(ص) ميفرمايد: «آيا به شما خبر دهم زيانكارترين مردم كيستند؟» (هل ننبئكم بالاخسرين اعمالا) آنگاه پاسخ ميدهد: «الذين ضل سعيهم في الحيوه الدنيا و هم يحسبون انهم يحسنون صنعا؛[7] كساني هستند كه كوششهايشان در زندگي دنيا گم و نابود شده، با اين حال گمان ميكنند كار نيك انجام ميدهند.» در احاديث اهل بيت(ع) مصاديق متعددي براي «اخسرين اعمالا» در این آیه ذكر شده كه از جمله آنها خوارج نهروان، گروههاي بدعتگذار و منكران ولايت علي(ع) ميباشند.[8]
و در جاي ديگر، قرآن پس از بيان لعنت الهي بر ستمكاران که از زمره زیانکارترین مردم هستند، به معرفي آنان ميپردازد و سه خصوصیت در باره ایشان ذکر ميکند: 1. با استفاده از تمامی وسائل و امکانات، مانع حرکت دیگران در راه حق میگردند؛ 2. صراط مستقیم را کج و معوج و غیر مستقیم نشان میدهند؛ 3. ایمان به روز رستاخیز و جهان پس از مرگ ندارند: «الذین یصدون عن سبیل الله و یبغونها عوجا و هم بالاخره هم کافرون؛[9] آنها كساني هستند كه مردم را از راه خدا باز ميدارند و راه حق را كج و معوج نشان ميدهند و به سراي آخرت كافرند.»
سپس علت آن را چنين بیان میدارد: «آنها هرگز توانايي شنيدن [حق را] نداشتند و [حقايق را] نميديدند.»[10] و در آخر، آنان را از «اخسرين» ميشمارد و میفرماید: «لاجرم انهم في الاخره هم الاخسرون؛[11] آنها مسلما در سراي آخرت از همه زيانكارترند.»
راه نجات از خسران
بر اساس آنچه در سوره عصر آمده است، تنها يك راه براي پرهيز از اين زيان بزرگ وجود دارد و آن ايمان آوردن به حضرت حق و انجام دادن اعمال صالح، از جمله توصيه به حقمحوري و صبر و بردباري است: «الا الذين آمنوا و عملوا الصالحات و تواصوا بالحق و تواصوا بالصبر». به بيان ديگر يگانه عاملي كه ميتواند جلوي اين خسران عظيم را بگيرد و آن را به منفعت و سود سرشار تبديل نمايد، آن است كه آدمي در برابر از دست رفتن اين سرمايه، متاعي گرانبهاتر به دست آورد؛ بهاي ارزشمندي كه جز رضاي پروردگار و نيل به بهشت قرب او در سایه تهذیب و تربیت نفس نميباشد؛ همانطور كه حضرت علي(ع) ميفرمايد: «انه ليس لانفسكم ثمن الا الجنه فلاتبيعوها الا بها؛[12] براي وجود شما بها و قيمتي جز بهشت نيست، مبادا آن را به كمتر از آن بفروشيد.»
