اشاره

در اين نوشتار، در صدد آن هستيم كه با استعانت از ذات ربوبی، سرسبزی و طراوت معنوی را با بهار قلوب که همانا قرآن است، برای شیفتگان شناخت و معرفت رحمانی به ارمغان آوریم و به نوبه خود به این فرمایش گهربار مولای عارفان علی(ع) عمل نماییم که فرمود: «تعلموا القرآن فانه احسن الحدیث و تفقهوا فیه فانه ربیع القلوب و استشفوا بنوره فانه شفاء الصدور؛(1) قرآن را بیاموزید که بهترین گفتار است و در آن بیندیشید که بهار دل‌ها است و از نور آن شفا و بهبودی بطلبید که شفای سینه­ ها است.»

مراد از کتاب مبین و مکنون

یکی از حقایقی که در آیات متعدد قرآن مجید مورد توجه قرار گرفته، «کتاب مبین» است؛ همچون: «و ما من غائبۀ فی السماء و الارض الا فی کتاب مبین؛(2) و هیچ موجود پنهانی در آسمان و زمین نیست، مگر اینکه در کتاب مبین [ثبت] است.» درنگ و تأمل در این آیه و نظایر آن نشان می ­دهد که مراد از کتاب مبین، مقام علم الهی است که همه موجودات با تمامی حالات و خصوصیات در آن ثبت شده­ اند. این معنی، با تفسیر کتاب مبین به «لوح محفوظ» نیز که برخی از مفسران گفته­ اند، قابل تطبیق است؛ چرا که لوح محفوظ صفحه علم پروردگار به حتمیات می ­باشد. در مقابل این کتاب، در قرآن از «کتاب مکنون» یاد شده که تنها یک بار (در سوره واقعه) آمده است: «انه لقرآن کریم * فی کتاب مکنون * لا یمسه الا المطهرون؛(3) همانا آن قرآن کریمی است که در کتاب مکنون جای دارد و جز پاکان نمی­ توانند به آن دست یابند.» مراد از این کتاب نیز علم الهی است با این تفاوت که:

کتاب مکنون (کتاب پوشیده)، علم بی‌پایان خداوند رحمان به مغیبات و اسرار غیبی است که سربسته و مخفی در پس سرادقات جلال باقی مانده که فرمود: «و عنده مفاتح الغیب لا یعلمها الا هو؛(4) و در نزد او است کلیدهای غیب که کسی جز او بر آنها آگاهی ندارد.» و تنها طهارت‌ پیشگان و پاکان از آلودگی نفس به حکم «لا یمسه الا المطهرون» می ­توانند به مشیت الهی به آن مقدار که او می­ خواهد، اطلاع یابند؛ چنان که حضرت خضر(ع) به صراحت «و علمناه من لدنا علما»(5) از علم لدنی که همان علم غیبی رحمانی است، بهره­ مند شده بود، و به طور کلی خداوند فرمود: «عالم الغیب فلا یظهر علی غیبه احدا الا من ارتضی من رسول یسلک من بین یدیه و من خلفه رصدا؛(6) عالم به غیب او است که هیچ کس را بر اسرار غیبش آگاه نمی­ سازد، مگر فرستادگانی را که برگزیده و مراقبینی از پیش رو و پشت سر برای آنها قرار داده است.»

اما کتاب مبین (کتاب آشکار)، علم بی انتهای رحمانی است که ظهور یافته و به عالم ظاهر و موجودات آن تعلق گرفته است؛ چنان که فرمود: «و یعلم ما فی البر و البحر و ما تسقط من ورقۀ الا یعلمها و لا حبۀ فی ظلمات الارض و لا رطب و لا یابس الا فی کتاب مبین؛(7) او بر آنچه در خشکی و دریا است، علم دارد و هیچ برگی [از درخت] نمی ­افتد، مگر اینکه از آن آگاه است و هیچ دانه ­ای در تاریکی­های زمین و هیچ تر و خشکی وجود ندارد، جز اینکه در کتاب مبین [ثبت] است.»

یعنی او از میلیاردها موجود زنده کوچک و بزرگ در روی خشکی و در اعماق دریاها و از حرکات آنها و تاریخچه زندگانی هر یک و به ویژه از وضعیت انسان­ها و ضمیر آنها و اندیشه ­های هر یک، آگاه و با خبر است. به همین جهت، وجود انسان با تمام شگفتی­هایی که دارد در شعر منسوب به امیرالمؤمنین علی(ع) کتاب مبین شمرده شده که اسرارش به ظهور رسیده و عجایبش آشکار گردیده تا عظمت وجودی­ اش را بشناسد و خود را به قیمت ارزان در مقابل مشتهیات نفسانی نفروشد:

     و تحسب انک جرم صغیر               و فیک انطوی العالم الاکبر

     و انت الکتاب المبین الذی              باحرفه یظهر المضمر(8)

     به این مضمون:

     مپندار خود را که جرم صغیری         که پنهان شده در نهادت جهانی

     تویی آن کتاب مبین کز حروفت       شده ظاهر اسرار گنج نهانی

پي‌نوشت‌ها:

1. نهج البلاغه، خطبه 110؛ 2. نمل/ 75؛ 3. واقعه/ 77- 79؛ 4. انعام/ 59؛ 5. كهف/ 65؛ 6. جن/ 26- 27؛ 7. انعام/ 59؛ 8. ديوان امام علي(ع)، ص 175.

مهدی رضوانی­پور

(چاپ شده در ماهنامه تجلي، ش 30،فروردين 1386، ص 5)