خلیج فارس به لحاظ موقعیت استراتژیک و منابع طبیعی سرشار آن ، ازدورانگذشته تا به امروز مورد توجه دولتها و ملتها بوده و بسیاری از سلاطین وپادشاهان از همان زمانهای کهن به موقعیت اقتصادی آن نظر داشته اند که ازآن جمله ، حمایت پادشاهان پارت از گسترش بازرگانی دراین منطقه بوده است . پارتها دو راه تجاری را تحت کنترل داشتند که یکی از آن دو ، راهتجاریی بوده که از کنار فرات و از آسیای صغیر و سوریه و بین النهرین شمالیبه سمت خلیج فارس گسترده بوده است .(1(
داریوش پادشاه هخامنشی ، برای گسترش بازرگانی در ایران دستور داد کانالسوئز ایجاد شود تا کشتی های بازرگانی بتوانند از دریای پارس واز دریای سرخبه مصر و مدیترانه راه یابند . در سنگ نبشته ای به جای مانده از آن دوره آمده است: « داریوش شاهگوید : من پارسی ام و از پارس، مصر را فتح و امر کردم این کانال رابکنند واز "پی رو" (رودنیل) که در مصر جاری است تا دریایی از پارس به آن می روند. این کانال کنده شد و چنانکه امر کردم کشتی ها روانه شدند؛ چنانکه اراده منبود »(2( همچنانکه در تاریخ نقل شده است ؛اشکانیان بازرگانی را گسترش دادند وبا رومیان رقابت شدیدی می کردند و دریای فارس رابه شکل یک راه ترانزیتدرآوردند. (3( این پیشرفت در دوران ساسانی ادامه یافت و بندر سیراف مرکز بازرگانیبزرگی شد و حتی در اسناد تاریخی چین از سده چهارم تا دوازدهم میلادی، همهجا نام پارس، فارس، پارسوا وایران به صورت گسترده دیده می شود و ایننشانگروجود روابط تجاری است.(4(
پس از فتح ایران به دست مسلمانان، بازهم ایرانیان در دریانوردی ازدیگر دولتها جلوتربودند و اعراب ترتیبات تجارت دریایی با هند و چین و ... را حفظ کردند. (5( درطول تاریخ ایران نیز استعمارگرانی سودجو دیده می شوند که برای بدستآوردن موقعیت بالای خلیج فارس، همواره در کشمکش بودند. نمونه بارز، آن درعصر صفوی بود که عثمانیها تاخت و تاز به خلیج فارس را شروع کرده بودند وهرروز بر نیروی دریایی و تقویت آن می افزودند و پرتغالی ها از طرف دیگر درحدود سده 16 میلادی براین منطقه تسلط کامل داشتند و با عثمانیهادرگیربودند تا آن که سرانجام در سال 1587 م شاه عباس به کمک انگلیسی هاپرتغالی ها را عقب راندند و در عوض پای انگلیسی ها به این منطقه کاملاً بازشد و هلندیها در سال 1033 هـ با به دست گرفتن تنگه هرمز، سهمی از بازرگانیایران را تصاحب کردند . این امر باعث کشمکش با انگلیسی ها شد. چندی نگذشتکه در سال 1075هـ شرکت فرانسوی هند خاوری تاسیس و رقیب دیگری افزوده شد. البته، باید یادآورشد در زمان حکومت افشاریان نادرشاه توانست نیروی دریاییدر خلیج فارس ایجاد کند و چندفروند کشتی از انگلیس وهلندیها بخرد.(6(
در دوره قاجار بیش از هر زمان دیگر خلیج فارس مورد تاخت وتاز کشورهایاستعماری قرار گرفت ؛ بویژه انگلیس که خود رافرمانروای خلیج فارس می دانستو بی تدبیری شاهان قاجار میدان را برای انگلیس ، فرانسه و روسیه هموارساخت . امیر کبیر برای تشکیل نیروی دریایی ایران در خلیج فارس و دریایمازندران بسیارتلاش نمود، اما با کارشکنیهای رقبا، به موفقیت نرسید . حضوربیگانگان درایران و کسب منافع تا پایان جنگ جهانی دوم ، ادامهداشت تا اینکه بار دیگر ایران بر خلیج فارس چیره شد و با تقویت نیرویدریایی خود، اداره خلیج فارس را بدست گرفت . پس از انقلاب دسیسه هایامریکا باعث نزاع در منطقه شد که در شکل جنگ تحمیلی عراق علیه ایران واعمال فشارهای نظامی وسیاسی آمریکا و متحدانش کاملاً آشکارگردید. امروزهنیز آمریکا و انگلیس با تحریک کشورهای حاشیه خلیج همیشه فارس، بخصوصامارات متحده عربی، درصدد ایجاد ناامنی در منطقه بوده و باترفند «خلیجعربی» ، سعی در راه اندازی جنگ روانی و به دنبال آن فشارهای سیاسی علیهایران دارد. البته به این موارد باید افزود که مرتجعین و واپس گرایانداخلی چون احمدی نژاد وقتی به زیر پرچم خلیج می نشیند باید تو خود بخوانیحدیث مفصل . . . . . پرونده عمل ناپسند تغییر نام خلیج فارس که در واقع توهین به هویت وتمدن یک ملت است و سودجویی و منفعت طلبی بیگانگان را درپی دارد به سال1937م/ 1316 هـ ش ، تشکیل شده و هم اینک در وزارت امور خارجه انگلیس موجوداست.(7( براساس این پرونده جعلی اولین کسی که آشارا واژه "خلیج فارس" را جعلنمود و "خلیج عربی" رابه جای آن بکاربرد، کارگزار انگلیسی در خلیج فارس بهنام « لرد بلگریو» است که که در کتاب خود می نویسد :« خلیج فارس که تازیاناینک آن را خلیج عربی گویند...» وی تلاش نمود این واژه ساختگی رادربینکشورهای منطقه خلیج فارس بویژه اعراب، رواج دهد.(8( نام تاریخی خلیج فارس جغرافی نویسان قدیم در نامگذاری سرزمینها ، دریاها ، رودها ، کوهها و. . . ریشه هایی را در نظر داشتند؛ مانند اینکه نام بیشتر رودها از رنگآبها و سرزمینها و . . . برگزیده می شد، نام کوهها از همانند بودن آنها بهکالبدهای دیگر گرفته شده و نام دریاچه ها ودریاها از ریشه استوارتری پیرویشده و بیشتر آنها به نام کشور و سرزمینی که در نزدیکی و پیرامون آنها قرارگرفته ، نامیده شده است ؛ مانند خلیج مکزیک ، خلیج فارس، دریای چین ،اقیانوس هند، دریای مازندران (کاسپی) و . . . (9( ناحیه جنوب غربی ایران فارس است که ساکنان قدیم آن « پرسه ها » (پارسیان) نام داشتند که یونانیان آنها را پرشیا (persay) می گفتند ودوسلسله پادشاهی (ساسانی و هخامنشی ) از این قوم برخاستند . برخی محققانمعتقدند ، پارسیان همان مردم پارسوا (parsua) هستند که ساکن دریاچه ارومیهبودند (که نام آنان در کتیبه آشوری آمده ) و به طرف جنوب رفته و در سرزمین« پارس » سکنی گزیدند .(10) به همین مناسبت دریای مجاور این منطقه، دریایپارس نامیده شد که در آن موقع هیچ یک ازکشورهای کوچک و بزرگ امروزی درسواحل خلیج فارس نبودند و اگر هم بودند ، جزیی از سرزمین پهناور ایران بهشمار می رفتند .حتی کشورهای قدرتمند آن روز چون یونان و رم با اجازهایرانیان کشتی های خود را وارد خلیج فارس می کردند.(11) یونانیان به ایندریا « پرس » می گفتند.(12( داریوش بزرگ ازاین دریا یاد کرده و عبارت « درایه تیه هچا پارسا آبی » یعنی دریای پارس را به کار برده که در کتیبه به جای مانده از وی مشهوداست.(13( اعراب نیز می دانند که این نام ( خلیج فارس ) از دیرباز نام حقیقی ایندریای بزرگ بوده است. جغرافیدانان بنام عرب هم ازقرنهای نخستین اسلام آنرامی شناختند. ابی القاسم عبیدالله بن عبدالله مستوفی ، معروف به ابنخرداذبه، که کتاب خود « مسالک و ممالک » را درسال 234 – 230 هـ ق (14( نگاشته است، درباره خلیج فارس می نویسد : دجله وسط مدینه بغداد ثم تمربواسط الی ان تصب الی البطائح و . . . تمر الی البصره و تمر الی ناحیهالمذار ثم یصب الجمیع الی بحر فارس ..... (15( مسعودی، نویسنده مشهور دیگر عرب؛ درکتاب ارزشمندخود « مروج الذهب ومعادن الجوهر » زمانی که از مجموع اخبار راجع به دریاها سخن می گفته ، ازخلیج فارس به عنوان دریای پارس یاد کرده است. وی می نویسد : « بحر فارستکثر امواجه و یصعب رکوبه و ....»(16) ابن حوقل سیاح معروف و جغرافیدانبنام عرب، نقل می کند : در سال 331 هـ ق به عزم مطالعه درباره کشورها وملتهای مختلف و به منظور تجارت از بغداد بیرون شدم و کشورهای اسلامی را ازشرق به غرب پیمودم و آثار متقدمان را نیز مطالعه کردم .»(17) وی در کتابمعروف خود "صوره الارض" از خلیج فارس به نام بحر فارس یاد می کند . اصطخری،جغرافیدان خبره عرب و نویسنده کتاب "المسالک والممالک " باز هم از دریایفارس یاد می کند : بعد دیار العرب بحر فارس فانه . . . (18( ابوالفداء مولف کتاب "تقویم البلدان"که ازجایگاه خاصی برخوردار است،از دریای فارس یاد می کند و زمانی که حدود فارس راشرح می دهد می نویسد « حد غربی فارس خوزستان است. همه حد غربی تا شمال حدود اصفهان است و جبال وحد جنوبی آن دریای فارس است . . . »(19( در "معجم البلدان " ، کتابی مشهور که همه جغرافیدانان آن را به عنوانیک فرهنگ جغرافیایی معتبرمیدانند از خلیج فارس به عنوان "بحر فارس "یادشده است : « بحر فارس : هو شعبه من البحرالهند الاعظم و اسمه بالفارسیهکما ذکره حمزه زراره کما مسیر من التیز من النواحی مکران علی سواحل بحرفارس ای عبادان . . . »(20( بنابراین ، آنچه از متون تاریخی استنباط می شود وحتی جغرافی دانان عرببه آن اذعان نمودند این است که " خلیج همیشه نیلگون فارس " در ادوار تاریخمتعلق به پارسیان و ایران بوده است . ________________ پی نوشتها : 1- میخائیلوویچ دیاکونوف ، میخائیل ؛ تاریخ ایران باستان 2- حمید طوسی مراغی ؛ کتیبه بیستون ص 563 3- ایرج افشار(سیستانی) ؛ جغرافیای تاریخی دریای پارس ص 293 4- همان ص 294 5- کراچکوفسکی، ایگنایولیانوویچ ؛ تاریخ نوشته های جغرافیایی درجهان اسلام ص 111 6- ایرج افشار ؛ نام خلیج فارس ص 41 7- همان ؛ جغرافیای تاریخی دریای فارس ص 139-138 8- همان ؛ نام خلیج فارس ص 64 9- همان ؛ نام خلیج فارس ص 64 10- عباس قدیانی ؛ فرهنگ جامع تاریخ ایران ص221 11- عبدالحسین نهچیری ؛ جغرافیای تاریخی شهرها ص 375 12- ایرج افشار ؛ جغرافیای تاریخی دریای پارس ص 127 13- همان ص118 و حمیدطوسی مراغی ؛ کتیبه بیستون ص 563 14- ابن خردادبه ؛ المسالک و الممالک 15- همان ص 233 16- مسعودی ؛ مروج الذهب و معادن الجوهر ص 166 17- ابن حوقل ؛ صوره الارض 18- اصطخری ؛ الجمهوریه العربیه المتحده ،الوزاره الشقافه والارشاده القومی ص 29 19 – ابوالفداء ؛ تقویم البلدان ص 367 20- یاقوت حموی ؛ جزء الاول ، دارالکتب العلمیه ص 400
