مهدي رضواني­پور

عرصه دنيا چون بازار پر جاذبه­اي است كه همه نوع كالاي مادي و معنوي و محصولات پر زرق و برق در آن داد و ستد مي­شود. عده­اي در اين بازار از سرمايه خود كمال بهره را مي­برند و بهترين متاع را كسب مي­كنند و گروهي با هدر دادن مال التجاره، دچار ورشکستگی و خسران مي­شوند؛ چنان­كه امام هادي(ع) فرمود: «الدنيا سوق ربح فيها قوم و خسر آخرون؛[1] دنيا بازاري است كه جمعي در آن سود مي­برند و جمع ديگر زيان مي­كنند.» البته آنان که زیان می­بینند، نه مال و دارایی دنیایی، بلکه خویشتن و سرمایه­های خدادادی وجودشان را می­بازند و به واقع گرفتار خودباختگی می­شوند: «قل ان الخاسرین الذین خسروا انفسهم؛[2] بگو: زیان­کاران در حقیقت کسانی­اند که به خود زیان رسانده­اند.»

از اين منظر، بر طبق آيات قرآن، مردم دو دسته هستند: 1. اهل ايمان، كه با عمل صالح در راه كسب رضاي حق قدم برمي­دارند؛ 2. اهل خسران، كه دائما سرمايه­ ایشان رو به كاستي است و جز اندوه و حسرت برايشان باقي نمي­ماند.

قرآن كريم در سوره عصر، با قسم به «عصر» كه بنا به تفسيرحضرت امام خمینی(س) قسم به عصاره موجودات و عالم هستي يعني انسان كامل است،[3] مي­فرمايد: «به طور مسلّم انسان­ها [نوعا] در ضرر و زيان هستند.» (ان الانسان لفي خسر) اينان چه بخواهند و چه نخواهند سرمايه­هاي وجودي­شان، اعم از لحظه لحظه­هاي عمر گرانبها و نيروهاي مادي و معنوي­شان تحليل مي­رود و به خسران گرفتار مي­گردند.

فخر رازي به نقل از يكي از انديشمندان مي­گويد كه من معني اين سوره را از مرد يخ­فروشي آموختم كه فرياد مي­زد: «ارحموا من يذوب رأس ماله؛ رحم كنيد به كسي كه سرمايه­اش ذوب مي­شود.» پيش خود گفتم اين است معني «ان الانسان لفي خسر» كه عصر و زمان بر او مي­گذرد و عمرش پايان مي­پذيرد و ره­توشه­اي براي آخرتش كسب نمي­كند.[4]

بنابر اين، نتيجه خسران و نابودي سرمايه­هاي وجودي و محرومیت از نعمات رحماني در سراي قيامت بروز و ظهور مي­كند و از اين جهت يكي از نام­هاي قيامت «يوم الحسره؛[5] روز حسرت و پشيماني» است و نام ديگرش «يوم التغابن»[6] يعني روزي كه معلوم مي­شود چه كساني مغبون شده و زيان كرده­اند.

زیان­کارترین كيان­اند؟

شايان توجه اينكه در بين اهل خسران، عده­اي هستند كه بيشترين ضرر و زيان را مي­بينند و به تعبير قرآن «اخسرين» (زيان­كارترين) مي­باشند. اينان دچار جهل مركب­اند كه رفتارهاي سوء خود را اعمال صالح، و پليدي­هاي خويش را پاكي مي­پندارند و از اين رو، نه تنها در صدد جبران كاستي­ها بر نمي­آيند، بلكه با شدت هر چه تمام­تر سرمايه­هاي وجودي­شان را در اين مسير به كار مي­گيرند و حتي مانع حركت ديگران در صراط مستقيم الهي مي­شوند.

قرآن كريم در يك جا با طرح سؤالي از زبان رسول اكرم(ص) مي­فرمايد: «آيا به شما خبر دهم زيان­كارترين مردم كيستند؟» (هل ننبئكم بالاخسرين اعمالا) آنگاه پاسخ مي­دهد: «الذين ضل سعيهم في الحيوه الدنيا و هم يحسبون انهم يحسنون صنعا؛[7] كساني هستند كه كوشش­هايشان در زندگي دنيا گم و نابود شده، با اين حال گمان مي­كنند كار نيك انجام مي­دهند.» در احاديث اهل بيت(ع) مصاديق متعددي براي «اخسرين اعمالا» در این آیه ذكر شده كه از جمله آنها خوارج نهروان، گروه­هاي بدعت­گذار و منكران ولايت علي(ع) مي­باشند.[8]

و در جاي ديگر، قرآن پس از بيان لعنت الهي بر ستمكاران که از زمره زیان­کارترین مردم هستند، به معرفي آنان مي­پردازد و سه خصوصیت در باره ایشان ذکر مي­کند: 1. با استفاده از تمامی وسائل و امکانات، مانع حرکت دیگران در راه حق می­گردند؛ 2. صراط مستقیم را کج و معوج و غیر مستقیم نشان می­دهند؛ 3. ایمان به روز رستاخیز و جهان پس از مرگ ندارند: «الذین یصدون عن سبیل الله و یبغونها عوجا و هم بالاخره هم کافرون؛[9] آنها كساني هستند كه مردم را از راه خدا باز مي­دارند و راه حق را كج و معوج نشان مي­دهند و به سراي آخرت كافرند.»

سپس علت آن را چنين بیان می­دارد: «آنها هرگز توانايي شنيدن [حق را] نداشتند و [حقايق را] نمي­ديدند.»[10] و در آخر، آنان را از «اخسرين» مي­شمارد و می­فرماید: «لاجرم انهم في الاخره هم الاخسرون؛[11] آنها مسلما در سراي آخرت از همه زيانكارترند.»

راه نجات از خسران

بر اساس آنچه در سوره عصر آمده است، تنها يك راه براي پرهيز از اين زيان بزرگ وجود دارد و آن ايمان آوردن به حضرت حق و انجام دادن اعمال صالح، از جمله توصيه به حق­محوري و صبر و بردباري است: «الا الذين آمنوا و عملوا الصالحات و تواصوا بالحق و تواصوا بالصبر». به بيان ديگر يگانه عاملي كه مي­تواند جلوي اين خسران عظيم را بگيرد و آن را به منفعت و سود سرشار تبديل نمايد، آن است كه آدمي در برابر از دست رفتن اين سرمايه، متاعي گرانبهاتر به دست آورد؛ بهاي ارزشمندي كه جز رضاي پروردگار و نيل به بهشت قرب او در سایه تهذیب و تربیت نفس نمي­باشد؛ همان­طور كه حضرت علي(ع) مي­فرمايد: «انه ليس لانفسكم ثمن الا الجنه فلاتبيعوها الا بها؛[12] براي وجود شما بها و قيمتي جز بهشت نيست، مبادا آن را به كمتر از آن بفروشيد.»

 (چاپ شده در نشريه تجلي، فروردين 1389، ش 48، ص 6)

مهدی رضوانی­پور

آنگاه که پروردگار علی اعلی به مشیت مقدس خویش، نظام احسن را بنا نهاد، «قلم» به عنوان اولین خلقت، عزت و عظمت یافت که «اول ما خلق الله القلم»[1] تا تجلی­بخش رازنامه بزرگ خداوند بر لوح محفوظ شود و به جوهره حب ذاتی، ترسیمگر کامل­ترین نقش وجود، سیمای زیبنده انسان کامل بر صحیفه هستی گردد.

قلم، آفرینشی عزیز است که حامل نور و روح الهی در ظلمت­سرای ناسوتی گشته و نشان از کرامت و رحمت واسعه رحمانی در عالم ملک داشته و سرسبزی بهشت خلد را حکایتگر بوده است؛ چنان­که صادق آل محمد(ص) فرمود: «ان الله خلق القلم من الشجره فی الجنه یقال لها الخلد؛[2] همانا خداوند قلم را از درختی بهشتی آفرید؛ بهشتی که به آن خلد گفته می­شود.»

قلم سرسپرده عاشقی است که به سوگند «ن و القلم و ما یسطرون»[3] شرافت یافته و در مسیر نیل به مقصود احدی، عاشقانه به سر دویده و همه هستی­اش را نثار محبوب سرمدی نموده و در کلمات جاری از حق به بقا رسیده تا رایحه­ای از باغ عشق و معرفت رحیمی را به حکم «الذی علم بالقلم علم الانسان ما لم یعلم»[4] به مشام یوسفان در چاه طبیعت مانده، برساند و نوید جاودانگی در فردوس برین را نغمه­ساز کند.

قلم، روزنه علم الهی است که جهان را از هیبت و شکوه روشنی­اش لبریز ساخته و گلبانگ توحید را در سراسر هستی طنین­انداز کرده و یگانه وسیله­ای است که می­تواند گوهر اندیشه را از ورای صدف قلب انسان بیرون آورده، در آیینه واژه­ها و عبارات فراروی چشم گوهرجویان زیباپسند، جلوه­گر کند و به زبان خامه، ترجمان رازهای نهفته در ضمیر آدمی باشد که «الخط لسان الید؛[5] خط (نوشته) زبان دست است.»

در گستره تاریخ بشر، هر گاه این ودیعه گرانبهای ربوبی در دست دانشمندی فرزانه و عالمی وارسته قرار گرفته، چشمه­سار علوم و معارف رحمانی از آن جاری گشته و هامون تفتیده دل­های مشتاق را به سرزمینی حاصلخیز تبدیل ساخته و جنت دلربای مشحون از گل­های اسرار و لطایف حق را به ظهور رسانیده است و این گواه بر آن است که قلم تنها در دستان با کفایت انسان کامل و یا انسان مهذب و تربیت یافته، به هدف خلقتش نایل می­شود و از عهده رسالتش بر می­آید؛ رسالتی که جز با ترویج معارف توحیدی و تبلیغ آموزه­های دینی محقق نمی­گردد.

و اگر در روایت معصوم آمده است: «من حق القلم علی من اخذه اذا کتب ان یبدأ ببسم الله الرحمن الرحیم؛[6] از حقوق قلم بر کسی که آن را به دست گرفته، آن است که وقتی می­نویسد، با بسم الله الرحمن الرحیم آغاز کند.» از این جهت است که صاحب قلم باید یاد و ذکر الهی را در تمامی لحظات نوشتن و در همه کلمات جاری از قلم سریان دهد و نوشتار خود را از هر گونه شائبه نفسانیت، شرک و غفلت مبرا کند.

به­راستی قلم نعمت عظیم و موهبتی شگرف است که به تصریح روایت نبوی، بدون وجود آن، حکومت و دین پایدار نمی­ماند و زندگانی خوب و صالح حاصل نمی­شود:

عبدالله بن عمر می­گوید: «قلت لرسول الله لا یمکن الا ان اکتب ما اسمعه منک من الاحادیث لئلا انساه فقال لا بأس اکتب فان الله علم بالقلم قال و القلم من الله نعمه عظیمه و لو لا القلم لم یستقم الملک و الدین و لم یکن عیش صالح؛[7] به رسول خدا(ص) گفتم: برای من ممکن نیست، مگر اینکه آنچه از احادیث شما می­شنوم، بنویسم تا فراموش نکنم. پس فرمود: ایرادی ندارد، بنویس! به درستی که خداوند با قلم تعلیم داد. و قلم نعمت عظیمی از خدا است که اگر نبود، حکومت و دین پایدار نمی­ماند و زندگانی صالح محقق نمی­شد.»

اما در این عصر تجلی مظاهر و زینت­های مادی، قرن تحیر و سرگردانی و عصر ارتباطات و تبادل افکار و اطلاعات، قلم می­تواند وظیفه خطیر خویش را به انجام رساند و پیام­رسان عزت و معنویت واقعی انسان و اسلام و انقلاب باشد؛ انقلابی که وامدار رسالت انبیا، ولایت اولیا، خون شهدا، و دم مسیحایی روح الله دوران، امام خمینی(س)، آن خورشید فروزان آخر الزمان است که چون برآمد، جهانی از انوار روشنی­بخش اندیشه­های ناب را پیش روی ما گسترد و جاودانه­ترین نقش عرفان و حماسه را ترسیم کرد و روح حیات معنوی را در کالبد جوامع بشری دمید؛ همو که آرزو می­کرد، روزی فرا رسد که همه سلاح­های مرگبار جهان بشریت به قلم تبدیل شود، و همو که رسالت مقدس قلم را در تمامی آثار ارزشمند علمی و معنوی خویش به انجام رسانید.

در دست ما نیز قلم می­تواند قداست ازلی خود را این­گونه حفظ نماید که حامل نور الهی و روح رحمانی برای شیفتگان کمال مطلق باشد و با رسالت مقدس و خطیرش، تجلی­بخش کلمه طیبه گردد و انگیزه انجام عمل صالح را در ما تقویت نماید؛ چرا که «الیه یصعد الکلم الطیب و العمل الصالح یرفعه؛[8] سخنان پاکیزه و طیب به سوی خدا صعود می­کند و عمل نیک آن را بالا می­برد.»

و می­تواند بر سجاده عبودیت و بندگی پروردگار به نماز خلوص بایستد و زبان به ترنم ذکرالله بگشاید و پیشانی خدمت بر آستان ربوبی حق بگذارد.

(چاپ شده در مجله مبلغان، ش 67، خرداد 1384)

(نگاهي گذرا به شخصيت حضرت معصومه(س) در آيينه قرآن و حديث)

   مهدى رضوانى‏پور

مقدمه

منطق پيامبران

سرمقاله:

ريزترين نامه دنيا

مهدي رضواني پور